Last Updated on 14/11/2026 by MakeToss
शारदा – Class 9 Sanskrit Chapter 1 – सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् – NCERT Solution (Question-Answer) translation in Hindi (Hindi Anuvad), हिंदी अनुवाद, Hindi meaning, Hindi arth, Hindi summary, English Translation, and English Summary are provided here. That Means, word meanings (शब्दार्थ:), अन्वयः, सरलार्थ, are given for the perfect explanation.
प्रथमः पाठः
सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
संस्कृतं भारतदेशस्य सम्पदस्ति। अस्मिन् भारतीयानां ज्ञानवैभवं सञ्चितमस्ति। संस्कृताध्ययनेन मानवः सुसंस्कृतः भवति। भारतीयभाषाणां सुचारुरूपेण अध्ययनार्थं संस्कृतं नितराम् अपेक्षितम् अस्ति। संस्कृताध्ययनेन किं किं साधितं भवति इति विषयम् अधिकृत्य कविना सुन्दरं गीतं प्रस्तुतम्।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
संस्कृत भारत देश की संपत्ति (धरोहर) है। इसमें भारतीयों का ज्ञान रूपी वैभव (संपदा) संचित (इकट्ठा) है। संस्कृत के अध्ययन से मनुष्य सुसंस्कृत (अच्छे संस्कारों वाला) होता है। भारतीय भाषाओं के सुचारु रूप से (अच्छी तरह) अध्ययन करने के लिए संस्कृत अत्यंत आवश्यक (अपेक्षित) है। संस्कृत के अध्ययन से क्या-क्या प्राप्त (साधित) होता है, इस विषय को आधार बनाकर कवि के द्वारा सुंदर गीत प्रस्तुत किया गया है।
English अनुवाद (English Translation)
Sanskrit is the wealth (treasure) of India. The treasure of knowledge of Indians is stored in it. By studying Sanskrit, a human being becomes cultured (well-mannered). Sanskrit is extremely essential for the smooth (proper) study of Indian languages. Based on the topic of what all is achieved by studying Sanskrit, a beautiful song has been presented by the poet.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- संस्कृतम् = संस्कृत भाषा / Sanskrit language
- भारतदेशस्य = भारत देश की / Of India (षष्ठी विभक्ति)
- सम्पत् = संपत्ति या धरोहर / Wealth or treasure
- अस्ति = है / Is
- अस्मिन् = इसमें या इस भाषा में / In this (सप्तमी विभक्ति)
- भारतीयानाम् = भारतीयों का / Of Indians (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- ज्ञानवैभवम् = ज्ञान की संपदा / Treasure of knowledge
- सञ्चितम् = संचित या इकट्ठा किया हुआ / Stored or accumulated
- संस्कृताध्ययनेन = संस्कृत के अध्ययन (पढ़ने) से / By studying Sanskrit (तृतीया विभक्ति)
- मानवः = मनुष्य / Human being
- सुसंस्कृतः = अच्छे संस्कारों वाला या सभ्य / Cultured or well-mannered
- भवति = होता है / Becomes
- भारतीयभाषाणाम् = भारतीय भाषाओं के / Of Indian languages (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- सुचारुरूपेण = अच्छी तरह से / Smoothly or properly (तृतीया विभक्ति)
- अध्ययनार्थम् = अध्ययन करने के लिए / For the study
- नितराम् = अत्यंत या बहुत अधिक / Extremely (अव्यय)
- अपेक्षितम् = आवश्यक या जरूरी / Required or essential
- किं किम् = क्या-क्या / What all
- साधितम् = प्राप्त या सिद्ध / Accomplished or achieved
- इति = ऐसा या इस प्रकार / Thus (अव्यय)
- विषयम् = विषय को / Topic or subject (द्वितीया विभक्ति)
- अधिकृत्य = आधार बनाकर / Based on
- कविना = कवि के द्वारा / By the poet (तृतीया विभक्ति)
- सुन्दरम् = सुंदर / Beautiful
- गीतम् = गीत / Song
- प्रस्तुतम् = प्रस्तुत किया गया है / Has been presented
व्याकरण (Grammar)
- सम्पदस्ति = सम्पत् + अस्ति (जश्त्व व्यंजन संधि)
- सञ्चितमस्ति = सञ्चितम् + अस्ति (संयोग)
- संस्कृताध्ययनेन = संस्कृत + अध्ययनेन (दीर्घ संधि)
- अध्ययनार्थम् = अध्ययन + अर्थम् (दीर्घ संधि)
- अधिकृत्य = अधि + कृ + ल्यप् (प्रत्यय)
भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम्
भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम्
ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम्
सर्वदानन्दसन्दोहदं संस्कृतम् ॥ १ ॥
अन्वय (Prose Order)
संस्कृतम् भारतीयैकतासाधकम् (अस्ति), संस्कृतम् भारतीयत्वसम्पादकम् (अस्ति), संस्कृतम् ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम् (अस्ति), संस्कृतम् सर्वदा आनन्दसन्दोहदम् (अस्ति)।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
संस्कृत भारतीय एकता को जोड़ने (सिद्ध करने) वाली है। संस्कृत भारतीयता के भाव को उत्पन्न करने वाली है। संस्कृत ज्ञान के भंडार की चमक दिखाने वाली है, और संस्कृत सदैव अत्यधिक आनंद देने वाली है।
English अनुवाद (English Translation)
Sanskrit is the unifier (accomplisher) of Indian unity. Sanskrit is the producer of Indianness. Sanskrit is the shower of the radiance of the treasure of knowledge, and Sanskrit is always the giver of abundant joy.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- संस्कृतम् = संस्कृत भाषा / Sanskrit language
- भारतीयैकतासाधकम् (भारतीय + एकता + साधकम्) = भारतीय एकता को सिद्ध करने वाली (जोड़ने वाली) / Accomplisher (unifier) of Indian unity
- भारतीयत्वसम्पादकम् (भारतीयत्व + सम्पादकम्) = भारतीयता की भावना उत्पन्न करने वाली / Producer (bestower) of Indianness
- ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम् (ज्ञान + पुञ्ज + प्रभा + दर्शकम्) = ज्ञान के समूह (भंडार) की चमक दिखाने वाली / Shower of the radiance (light) of the mass of knowledge
- सर्वदा = हमेशा / सदा / Always
- आनन्दसन्दोहदम् (आनन्द + सन्दोह + दम्) = आनंद के समूह (अत्यधिक आनंद) को देने वाली / Giver of abundance of joy (bliss)
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- भारतीयैकतासाधकम् = भारतीय + एकता + साधकम् (वृद्धि संधि: अ + ए = ऐ)
- सर्वदानन्दसन्दोहदम् = सर्वदा + आनन्द + सन्दोहदम् (दीर्घ संधि: आ + आ = आ)
समास-विग्रह (Samasa):
- भारतीयैकतासाधकम् = भारतीयानाम् एकता, तस्याः साधकम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- भारतीयत्वसम्पादकम् = भारतीयत्वस्य सम्पादकम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम् = ज्ञानस्य पुञ्जः (ज्ञानपुञ्जः), तस्य प्रभा (ज्ञानपुञ्जप्रभा), तस्याः दर्शकम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- आनन्दसन्दोहदम् = आनन्दस्य सन्दोहः (आनन्दसन्दोहः), तं ददाति इति (षष्ठी तत्पुरुष एवं उपपद तत्पुरुष समास)
प्रत्यय (Suffixes):
- साधकम् = साध् + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- सम्पादकम् = सम् + पद् + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- दर्शकम् = दृश् + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- भारतीयत्व = भारतीय + त्व प्रत्यय
सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम्
सर्ववाणीपरिष्कारकं संस्कृतम्
सत्पथप्रेरणादायकं संस्कृतम्
सद्गुणग्रामसन्धायकं संस्कृतम् ॥ २ ॥
अन्वय (Prose Order)
संस्कृतम् सर्वमस्तिष्कसंस्कारकम् (अस्ति), संस्कृतम् सर्ववाणीपरिष्कारकम् (अस्ति), संस्कृतम् सत्पथप्रेरणादायकम् (अस्ति), संस्कृतम् सद्गुणग्रामसन्धायकम् (अस्ति)।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
संस्कृत सभी के मस्तिष्क (बुद्धि) को सुसंस्कृत (शुद्ध) करने वाली है। संस्कृत सभी की वाणी को परिष्कृत (शुद्ध और मधुर) बनाने वाली है। संस्कृत सन्मार्ग (सच्चाई के रास्ते) पर चलने की प्रेरणा देने वाली है, और संस्कृत सद्गुणों (अच्छे गुणों) के समूह को जोड़ने वाली है।
English अनुवाद (English Translation)
Sanskrit is the purifier (refiner) of every mind. Sanskrit is the refiner of all speech. Sanskrit is the giver of inspiration to walk on the righteous path, and Sanskrit is the unifier (bestower) of a collection of good virtues.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- संस्कृतम् = संस्कृत भाषा / Sanskrit language
- सर्वमस्तिष्कसंस्कारकम् (सर्व + मस्तिष्क + संस्कारकम्) = सभी के मस्तिष्क (बुद्धि) को शुद्ध और सुसंस्कृत करने वाली / Purifier (refiner) of all minds
- सर्ववाणीपरिष्कारकम् (सर्व + वाणी + परिष्कारकम्) = सभी की वाणी (बोली) को शुद्ध और सुंदर बनाने वाली / Polisher (refiner) of all speech
- सत्पथप्रेरणादायकम् (सत् + पथ + प्रेरणा + दायकम्) = सन्मार्ग (सच्चे रास्ते) पर चलने की प्रेरणा देने वाली / Giver of inspiration for the righteous path
- सद्गुणग्रामसन्धायकम् (सद्गुण + ग्राम + सन्धायकम्) = अच्छे गुणों के समूह को जोड़ने (प्रदान करने) वाली / Unifier (bestower) of a collection of good virtues
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- सत्पथप्रेरणादायकम् = सत् + पथ + प्रेरणादायकम् (चर्त्व व्यंजन संधि: द् + प = त्प)
- सद्गुणग्रामसन्धायकम् = सत् + गुण + ग्राम + सन्धायकम् (जश्त्व व्यंजन संधि: त् + ग = द्ग)
समास-विग्रह (Samasa):
- सर्वमस्तिष्कसंस्कारकम् = सर्वेषां मस्तिष्काणां संस्कारकम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- सर्ववाणीपरिष्कारकम् = सर्वासां वाणीनां परिष्कारकम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- सत्पथप्रेरणादायकम् = सन् पथः (सत्पथः), तस्मै प्रेरणा (सत्पथप्रेरणा), तस्याः दायकम् (कर्मधारय एवं तत्पुरुष समास)
- सद्गुणग्रामसन्धायकम् = सन्तः गुणाः (सद्गुणाः), तेषां ग्रामः (सद्गुणग्रामः), तस्य सन्धायकम् (कर्मधारय एवं षष्ठी तत्पुरुष समास)
प्रत्यय (Suffixes):
- संस्कारकम् = सम् + कृ + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- परिष्कारकम् = परि + कृ + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- दायकम् = दा + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- सन्धायकम् = सम् + धा + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतम्
सर्वभूतैकताकारकं संस्कृतम्
सर्वतः शान्तिसंस्थापकं संस्कृतम्
पञ्चशीलप्रतिष्ठापकं संस्कृतम् ॥ ३ ॥
अन्वय (Prose Order)
संस्कृतम् विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् (अस्ति), संस्कृतम् सर्वभूतैकताकारकम् (अस्ति), संस्कृतम् सर्वतः शान्तिसंस्थापकम् (अस्ति), संस्कृतम् पञ्चशीलप्रतिष्ठापकम् (अस्ति)।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
संस्कृत विश्व भर में भाईचारे (विश्वबंधुत्व) का विस्तार करने वाली है। संस्कृत सभी प्राणियों में एकता उत्पन्न करने वाली है। संस्कृत चारों ओर (सब जगह) शांति की स्थापना करने वाली है, और संस्कृत पंचशील के सिद्धांतों को प्रतिष्ठित (स्थापित) करने वाली है।
English अनुवाद (English Translation)
Sanskrit is the expander of universal brotherhood. Sanskrit is the creator of unity among all living beings. Sanskrit is the establisher of peace everywhere, and Sanskrit is the establisher of the principles of Panchsheel.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- संस्कृतम् = संस्कृत भाषा / Sanskrit language
- विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् (विश्व + बन्धुत्व + विस्तारकम्) = विश्व में भाईचारे (बन्धुत्व) का विस्तार करने वाली / Expander of universal brotherhood
- सर्वभूतैकताकारकम् (सर्व + भूत + एकता + कारकम्) = सभी प्राणियों में एकता लाने वाली / Creator of unity among all living beings
- सर्वतः = सभी ओर से / हर जगह / Everywhere or from all sides (अव्यय)
- शान्तिसंस्थापकम् (शान्ति + संस्थापकम्) = शांति की स्थापना करने वाली / Establisher of peace
- पञ्चशीलप्रतिष्ठापकम् (पञ्चशील + प्रतिष्ठापकम्) = पंचशील के सिद्धांतों को स्थापित करने वाली / Establisher of the principles of Panchsheel
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- सर्वभूतैकताकारकम् = सर्वभूत + एकता + कारकम् (वृद्धि संधि: अ + ए = ऐ)
समास-विग्रह (Samasa):
- विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् = विश्वस्य बन्धुत्वम् (विश्वबन्धुत्वम्), तस्य विस्तारकम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- सर्वभूतैकताकारकम् = सर्वे भूताः (सर्वभूताः), तेषाम् एकता (सर्वभूतैकता), तस्याः कारकम् (कर्मधारय एवं षष्ठी तत्पुरुष समास)
- शान्तिसंस्थापकम् = शान्तेः संस्थापकम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- पञ्चशीलप्रतिष्ठापकम् = पञ्चानां शीलानां समाहारः (पञ्चशीलम् – द्विगु समास), तस्य प्रतिष्ठापकम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
प्रत्यय (Suffixes):
- विस्तारकम् = वि + स्तॄ + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- कारकम् = कृ + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- संस्थापकम् = सम् + स्था + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- प्रतिष्ठापकम् = प्रति + स्था + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- सर्वतः = सर्व + तसिल् प्रत्यय
त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम्
विश्वकल्याणनिष्ठायुतं संस्कृतम्
ज्ञानविज्ञानसम्मेलनं संस्कृतम्
भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनं संस्कृतम् ॥ ४ ॥
अन्वय (Prose Order)
संस्कृतम् त्यागसन्तोषसेवाव्रतम् (अस्ति), संस्कृतम् विश्वकल्याणनिष्ठायुतम् (अस्ति), संस्कृतम् ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम् (अस्ति), संस्कृतम् भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनम् (अस्ति)।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
संस्कृत त्याग, संतोष और सेवा के व्रत वाली है। संस्कृत विश्व के कल्याण की निष्ठा (भावना) से युक्त है। संस्कृत ज्ञान और विज्ञान का संगम (मेल) है, और संस्कृत सांसारिक सुख (भुक्ति) तथा मोक्ष (मुक्ति) दोनों को प्रेरित (जागृत) करने वाली है।
English अनुवाद (English Translation)
Sanskrit is dedicated to the vow of sacrifice, contentment, and service. Sanskrit is endowed with devotion to the welfare of the entire world. Sanskrit is the confluence of knowledge and science, and Sanskrit is the awakener of both worldly prosperity and spiritual liberation.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- संस्कृतम् = संस्कृत भाषा / Sanskrit language
- त्यागसन्तोषसेवाव्रतम् (त्याग + सन्तोष + सेवा + व्रतम्) = त्याग, संतोष और सेवा के व्रत (संकल्प) वाली / Dedicated to the vow of sacrifice, contentment, and service
- विश्वकल्याणनिष्ठायुतम् (विश्व + कल्याण + निष्ठा + युतम्) = संसार के कल्याण की निष्ठा (भावना) से युक्त / Endowed with devotion to the welfare of the world
- ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम् (ज्ञान + विज्ञान + सम्मेलनम्) = ज्ञान और विज्ञान का संगम (मेल) कराने वाली / Confluence (unifier) of knowledge and science
- भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनम् (भुक्ति + मुक्ति + द्वय + उद्वेलनम्) = सांसारिक सुख (भोग) और मोक्ष (मुक्ति) दोनों को प्रेरित करने वाली / Inspirer (awakener) of both worldly prosperity and spiritual liberation
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनम् = भुक्तिमुक्तिद्वय + उद्वेलनम् (गुण संधि: अ + उ = ओ)
समास-विग्रह (Samasa):
- त्यागसन्तोषसेवाव्रतम् = त्यागः च सन्तोषः च सेवा च (इतरेतर द्वन्द्व समास), तेषां व्रतम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- विश्वकल्याणनिष्ठायुतम् = विश्वस्य कल्याणम् (विश्वकल्याणम्), तस्मिन् निष्ठा (विश्वकल्याणनिष्ठा), तया युतम् (तृतीया तत्पुरुष समास)
- ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम् = ज्ञानं च विज्ञानं च (द्वन्द्व समास), तयोः सम्मेलनम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनम् = भुक्तिः च मुक्तिः च (द्वन्द्व समास), तयोः द्वयम् (भुक्तिमुक्तिद्वयम्), तस्य उद्वेलनम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
प्रत्यय (Suffixes):
- युतम् = यु + क्त प्रत्यय
- सम्मेलनम् = सम् + मिल् + ल्युट् (अन्) प्रत्यय
- उद्वेलनम् = उत् + वेल् + ल्युट् (अन्) प्रत्यय
धर्मकामार्थमोक्षप्रदं संस्कृतम्
ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदं संस्कृतम्
कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्
सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् ॥ ५ ॥
अन्वय (Prose Order)
संस्कृतम् धर्मकामार्थमोक्षप्रदम् (अस्ति), संस्कृतम् ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदम् (अस्ति), संस्कृतम् कर्मदम् ज्ञानदम् भक्तिदम् (अस्ति), संस्कृतम् सत्यनिष्ठम् शिवम् सुन्दरम् (अस्ति)।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
संस्कृत धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष (चारों पुरुषार्थों) को प्रदान करने वाली है। संस्कृत इस लोक (सांसारिक जीवन) और परलोक (आध्यात्मिक जीवन) दोनों में उन्नति देने वाली है। संस्कृत कर्म, ज्ञान और भक्ति प्रदान करने वाली है, तथा संस्कृत सत्यनिष्ठ, कल्याणकारी (शिव) और सुंदर है।
English अनुवाद (English Translation)
Sanskrit is the bestower of Dharma, Artha, Kama, and Moksha (the four aims of human life). Sanskrit is the giver of advancement in both this world and the hereafter. Sanskrit is the giver of action, knowledge, and devotion, and Sanskrit is steadfast in truth, auspicious, and beautiful.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- संस्कृतम् = संस्कृत भाषा / Sanskrit language
- धर्मकामार्थमोक्षप्रदम् (धर्म + काम + अर्थ + मोक्ष + प्रदम्) = धर्म, काम, अर्थ और मोक्ष (चारों पुरुषार्थों) को प्रदान करने वाली / Bestower of Dharma (righteousness), Kama (desires), Artha (wealth), and Moksha (liberation)
- ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदम् (ऐहिक + आमुष्मिक + उत्कर्ष + दम्) = इस लोक (सांसारिक) और परलोक (पारलौकिक) दोनों की उन्नति (उत्कर्ष) देने वाली / Giver of prosperity in both this world and the next world
- कर्मदम् = श्रेष्ठ कर्म करने की प्रेरणा देने वाली / Inspirer of good deeds (action)
- ज्ञानदम् = सच्चा ज्ञान देने वाली / Giver of true knowledge
- भक्तिदम् = ईश्वर के प्रति भक्ति प्रदान करने वाली / Bestower of devotion
- सत्यनिष्ठम् = सत्य में निष्ठा (विश्वास) रखने वाली / Steadfast in truth
- शिवम् = कल्याणकारी / Auspicious (welfare-bestowing)
- सुन्दरम् = अत्यंत सुंदर और मनोहर / Beautiful and charming
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- धर्मकामार्थमोक्षप्रदम् = धर्म + काम + अर्थ + मोक्ष + प्रदम् (दीर्घ संधि: अ + अ = आ)
- ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदम् = ऐहिक + आमुष्मिक + उत्कर्ष + दम् (दीर्घ संधि: अ + आ = आ; गुण संधि: अ + उ = ओ)
समास-विग्रह (Samasa):
- धर्मकामार्थमोक्षप्रदम् = धर्मः च कामः च अर्थः च मोक्षः च (इतरेतर द्वन्द्व समास), तान् प्रददाति इति (उपपद तत्पुरुष समास)
- ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदम् = ऐहिकः च आमुष्मिकः च (द्वन्द्व समास), तयोः उत्कर्षः (षष्ठी तत्पुरुष समास), तं ददाति इति (उपपद तत्पुरुष समास)
- कर्मदम् = कर्म ददाति इति (उपपद तत्पुरुष समास)
- ज्ञानदम् = ज्ञानं ददाति इति (उपपद तत्पुरुष समास)
- भक्तिदम् = भक्तिं ददाति इति (उपपद तत्पुरुष समास)
- सत्यनिष्ठम् = सत्ये निष्ठा यस्य तत् (बहुव्रीहि समास)
प्रत्यय (Suffixes):
- ऐहिक = इह + ठक् (इक) प्रत्यय
- आमुष्मिक = अमुष्मिन् + ठक् (इक) प्रत्यय
- प्रदम् / कर्मदम् / ज्ञानदम् / भक्तिदम् = दा धातु + क प्रत्यय (दः)
शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम्
चारुमाधुर्यधारागृहं संस्कृतम्
विश्वचेतश्चमत्कारकं संस्कृतम्
पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम् ॥ ६ ॥
अन्वय (Prose Order)
संस्कृतम् शब्दलालित्यलीलावनम् (अस्ति), संस्कृतम् चारुमाधुर्यधारागृहम् (अस्ति), संस्कृतम् विश्वचेतश्चमत्कारकम् (अस्ति), संस्कृतम् पूर्वजानां यशः स्मारकम् (अस्ति)।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
संस्कृत शब्दों के सौंदर्य (लालित्य) का क्रीड़ा-वन (उपवन) है। संस्कृत सुंदर मिठास (माधुर्य) का फव्वारा घर (स्रोत) है। संस्कृत संपूर्ण विश्व के मन (चेतना) को चमत्कृत करने वाली है, और संस्कृत हमारे पूर्वजों के यश (गौरव) की याद दिलाने वाली है।
English अनुवाद (English Translation)
Sanskrit is a pleasure garden of the grace and beauty of words. Sanskrit is the fountain house (abode) of charming sweetness. Sanskrit is the enchanter of the consciousness of the entire world, and Sanskrit is the reminder of the glory of our ancestors.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- संस्कृतम् = संस्कृत भाषा / Sanskrit language
- शब्दलालित्यलीलावनम् (शब्द + लालित्य + लीला + वनम्) = शब्दों की सुंदरता (लालित्य) का क्रीड़ा-वन (बगीचा) / Pleasure garden (grove) of the beauty and grace of words
- चारुमाधुर्यधारागृहम् (चारु + माधुर्य + धारा + गृहम्) = सुंदर मिठास (माधुर्य) का फव्वारा घर (स्रोत) / Fountain house (abode) of charming sweetness
- विश्वचेतश्चमत्कारकम् (विश्व + चेतः + चमत्कारकम्) = संसार के मन (चेतना) को चमत्कृत (आश्चर्यचकित) करने वाली / Astonisher (enchanter) of the consciousness of the world
- पूर्वजानाम् = पूर्वजों (पुरखों) के / Of ancestors (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- यशः = कीर्ति / गौरव / Glory or fame
- स्मारकम् = याद दिलाने वाली (स्मृति चिह्न) / Reminder or memorial
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- विश्वचेतश्चमत्कारकम् = विश्वचेतः + चमत्कारकम् (सत्व और श्चुत्व विसर्ग संधि: ः + च = श्च)
समास-विग्रह (Samasa):
- शब्दलालित्यलीलावनम् = शब्दानां लालित्यम् (शब्दलालित्यम्), तस्य लीलावनम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- चारुमाधुर्यधारागृहम् = चारु माधुर्यम् (कर्मधारय समास), तस्य धारागृहम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- विश्वचेतश्चमत्कारकम् = विश्वस्य चेतः (विश्वचेतः), तस्य चमत्कारकम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- पूर्वजानाम् = पूर्वं जाताः (पूर्वजाः), तेषाम् (उपपद तत्पुरुष समास)
प्रत्यय (Suffixes):
- लालित्यम् = ललित + ष्यञ् प्रत्यय
- माधुर्यम् = मधुर + ष्यञ् प्रत्यय
- चमत्कारकम् = चमत् + कृ + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- स्मारकम् = स्मृ + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
भावार्थः
१. संस्कृतभाषा भारतीयानाम् ऐक्यं साधयति, भारतीयत्वं सम्पादयति, ज्ञानसमूहस्य प्रभां दर्शयति, सर्वदा आनन्दस्य परम्परामेव जनयति च।
२. संस्कृतं सर्वेषां जनानां मानसं शोधयति, वचनानि परिष्करोति, सन्मार्गं दर्शयति, सद्गुणानां समूहमेव उत्पादयति।
३. संस्कृतं विश्वबन्धुत्वं वर्धयति, सर्वेषां प्राणिनामपि ऐक्यं बोधयति, सर्वत्रापि शान्तिं प्रतिष्ठापयति, प्रसिद्धानां पञ्चानां शीलानां रीतिं गमयति।
४. त्यागस्य, हर्षस्य, सेवाबुद्धेश्च व्रतं, प्रपञ्चस्य मङ्गलमेव कर्तव्यम् इति ज्ञानं, विज्ञानञ्च सङ्गमनीयम् इति विचारः, भोगस्य मोक्षस्य च मार्गः च संस्कृतेन लभ्यः।
५. इहलोके परलोके च संस्कृतेन उत्कर्षः लभ्यते। धर्मस्य, कामानाम, अर्थस्य, मोक्षस्यापि साधनानि संस्कृतेन लभ्यन्ते। भक्तिम् आचरितुं ज्ञानं प्राप्तुं कर्म कर्तुं च संस्कृतं साधनम्। अतः संस्कृतं सत्यं शिवं सुन्दरं च अस्ति।
६. ललितपद्यानि संस्कृतवने वृक्षाः इव सन्ति। अन्वेषकस्य संस्कृतं माधुर्यस्य सौन्दर्यस्य शीतलगृहमिव आह्लादकम् अस्ति। संस्कृतस्य श्रवणेन अखिलस्यापि प्रपञ्चस्य जनाः चमत्कारं लभन्ते। अत एव एतादृशं संस्कृतम् अस्माकं भारतीयानां पूर्वजैः सम्पादितस्य कीर्तिराशेः द्योतकम् अस्ति।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
1. संस्कृत भाषा भारतीयों की एकता को सिद्ध करती है, भारतीयता को उत्पन्न करती है, ज्ञान के समूह की चमक दिखाती है और सदैव आनंद की परंपरा (प्रवाह) को ही जन्म देती है।
2. संस्कृत सभी लोगों के मन को शुद्ध करती है, वाणी को परिष्कृत (सुंदर) बनाती है, सन्मार्ग दिखाती है और अच्छे गुणों के समूह को ही उत्पन्न करती है।
3. संस्कृत विश्वबंधुत्व को बढ़ाती है, सभी प्राणियों में भी एकता का बोध कराती है, सब जगह शांति की स्थापना करती है और प्रसिद्ध पाँच शीलों (पंचशील सिद्धांतों) की रीति सिखाती है।
4. त्याग, संतोष (हर्ष) और सेवा-बुद्धि का व्रत, संसार का कल्याण ही करना चाहिए यह ज्ञान, विज्ञान भी जोड़ने योग्य है यह विचार, तथा भोग (सांसारिक सुख) और मोक्ष का मार्ग संस्कृत के द्वारा प्राप्त होता है।
5. इस लोक और परलोक दोनों में संस्कृत से उन्नति प्राप्त होती है। धर्म, काम, अर्थ और मोक्ष के भी साधन संस्कृत से प्राप्त होते हैं। भक्ति का आचरण करने, ज्ञान प्राप्त करने और कर्म करने के लिए संस्कृत ही साधन है। इसलिए संस्कृत सत्य, शिव (कल्याणकारी) और सुंदर है।
6. सुंदर पद्य (कविताएँ) संस्कृत रूपी वन में वृक्षों के समान हैं। खोज करने वाले (अध्ययनकर्ता) के लिए संस्कृत मिठास और सौंदर्य के शीतल घर के समान आनंददायक है। संस्कृत के सुनने से संपूर्ण विश्व के लोग भी चमत्कृत (आनंदित) होते हैं। इसलिए ऐसी संस्कृत भाषा हमारे भारतीय पूर्वजों द्वारा अर्जित किए गए यश के भंडार की प्रतीक है।
English अनुवाद (English Translation)
1. The Sanskrit language accomplishes the unity of Indians, produces Indianness, shows the radiance of the treasure of knowledge, and always generates a continuous flow of joy.
2. Sanskrit purifies the minds of all people, refines their speech, shows the righteous path, and produces a collection of good virtues.
3. Sanskrit expands universal brotherhood, awakens unity among all living beings, establishes peace everywhere, and teaches the principles of the famous Panchsheel.
4. The vow of sacrifice, joy, and spirit of service; the knowledge that the welfare of the world alone is one’s duty; the thought that science too should be integrated; and the path of both worldly prosperity and spiritual liberation are attainable through Sanskrit.
5. Advancement is achieved in both this world and the hereafter through Sanskrit. The means for Dharma, Kama, Artha, and Moksha are also obtained through Sanskrit. Sanskrit is the medium to practice devotion, acquire knowledge, and perform good deeds. Therefore, Sanskrit is Truth (Satyam), Auspicious (Shivam), and Beautiful (Sundaram).
6. Graceful verses are like trees in the forest of Sanskrit. For a seeker, Sanskrit is as delightful as a cool house of sweetness and beauty. By listening to Sanskrit, people of the entire world experience wonder. Therefore, such Sanskrit is the symbol of the immense glory earned by our Indian ancestors.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- ऐक्यम् = एकता को / Unity
- साधयति = सिद्ध करती है (जोड़ती है) / Accomplishes or unites
- सम्पादयति = उत्पन्न करती है / Produces or bestows
- ज्ञानसमूहस्य = ज्ञान के भंडार की / Of the treasure of knowledge
- प्रभाम् = चमक या प्रकाश को / Radiance or light
- परम्परामेव = परंपरा या प्रवाह को ही / Tradition or continuous flow indeed
- जनयति = उत्पन्न करती है / Generates
- मानसम् = मन या मस्तिष्क को / Mind
- शोधयति = शुद्ध करती है / Purifies
- वचनानि = वाणी या वचनों को / Words or speech
- परिष्करोति = सुधारती है (सुंदर बनाती है) / Refines or polishes
- सन्मार्गम् = सच्चे रास्ते को / Righteous path
- सद्गुणानाम् = अच्छे गुणों के / Of good virtues
- उत्पादयति = पैदा करती है / Produces
- वर्धयति = बढ़ाती है / Increases or expands
- प्राणिनामपि = प्राणियों की भी / Of living beings also
- बोधयति = बोध (ज्ञान) कराती है / Awakens or makes aware
- सर्वत्रापि = सब जगह भी / Everywhere too
- प्रतिष्ठापयति = स्थापित करती है / Establishes
- रीतिम् = परंपरा या सिद्धांत को / Way or principle
- गमयति = पहुँचाती है (सिखाती है) / Leads to or teaches
- हर्षस्य = आनंद या संतोष के / Of joy or contentment
- सेवाबुद्धेश्च = और सेवा भावना के / And of the spirit of service
- प्रपञ्चस्य = संसार या विश्व के / Of the world or universe
- मङ्गलमेव = कल्याण ही / Welfare alone
- सङ्गमनीयम् = मिलाने योग्य / Worth uniting
- भोगस्य = सांसारिक सुख का / Of worldly enjoyment
- लभ्यः = प्राप्त करने योग्य / Attainable
- इहलोके = इस लोक (संसार) में / In this world
- परलोके = परलोक (दूसरे लोक) में / In the next world (hereafter)
- उत्कर्षः = उन्नति या श्रेष्ठता / Prosperity or elevation
- लभ्यते = प्राप्त होती है / Is obtained
- साधनानि = साधन या उपाय / Means or instruments
- आचरितुम् = आचरण (पालन) करने के लिए / To practice
- अतः = इसलिए / Therefore
- ललितपद्यानि = सुंदर कविताएँ (पद्य) / Graceful verses
- वृक्षाः इव = पेड़ों के समान / Like trees
- अन्वेषकस्य = खोज करने वाले (अध्ययनकर्ता) के लिए / For the seeker or researcher
- शीतलगृहमिव = ठंडे घर (फव्वारा घर) के समान / Like a cool house (fountain house)
- आह्लादकम् = आनंद देने वाला / Delightful or pleasing
- अखिलस्यापि = संपूर्ण (पूरे) के भी / Of the entire too
- कीर्तिराशेः = यश के भंडार का / Of the heap of glory
- द्योतकम् = प्रतीक या परिचायक / Indicator or symbol
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- परम्परामेव = परम्पराम् + एव (संयोग)
- प्राणिनामपि = प्राणिनाम् + अपि (संयोग)
- सर्वत्रापि = सर्वत्र + अपि (दीर्घ संधि: अ + अ = आ)
- सेवाबुद्धेश्च = सेवाबुद्धेः + च (सत्व व श्चुत्व विसर्ग संधि)
- मङ्गलमेव = मङ्गलम् + एव (संयोग)
- विज्ञानञ्च = विज्ञानम् + च (परसवर्ण व्यंजन संधि)
- मोक्षस्यापि = मोक्षस्य + अपि (दीर्घ संधि: अ + अ = आ)
- शीतलगृहमिव = शीतलगृहम् + इव (संयोग)
- अखिलस्यापि = अखिलस्य + अपि (दीर्घ संधि: अ + अ = आ)
- अत एव = अतः + एव (विसर्ग लोप संधि)
समास-विग्रह (Samasa):
- संस्कृतभाषा = संस्कृता इति भाषा (कर्मधारय समास)
- ज्ञानसमूहस्य = ज्ञानस्य समूहः, तस्य (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- सन्मार्गम् = सन् मार्गः, तम् (कर्मधारय समास)
- विश्वबन्धुत्वम् = विश्वस्य बन्धुत्वम् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- सेवाबुद्धेः = सेवायाः बुद्धिः, तस्याः (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- ललितपद्यानि = ललितानि पद्यानि (कर्मधारय समास)
- संस्कृतवने = संस्कृतम् एव वनम्, तस्मिन् (रूपक कर्मधारय समास)
- कीर्तिराशेः = कीर्तेः राशिः, तस्य (षष्ठी तत्पुरुष समास)
प्रत्यय (Suffixes):
- आचरितुम् = आ + चर् + तुमुन् प्रत्यय
- प्राप्तुम् = प्र + आप् + तुमुन् प्रत्यय
- कर्तुम् = कृ + तुमुन् प्रत्यय
- सम्पादितस्य = सम् + पद् + क्त प्रत्यय (षष्ठी विभक्ति)
- लभ्यः = लभ् + यत् प्रत्यय
- सङ्गमनीयम् = सम् + गम् + अनीयर् प्रत्यय
सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ तालिका)
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थं लिखत (हिन्दी/भोजपुरी / मैथिली में/etc. |
|---|---|---|---|---|
| आमुष्मिकम् (नपुं.प्र.ए.व.) | परलोकस्य | परलोक का | Of the other world | परलोक (दूसरे लोक) से जुड़ा हुआ / परलोक के |
| उत्कर्षदम् (नपुं.प्र.ए.व.) | उत्कर्षं ददाति इति | उन्नति को देने वाली | Bestower of excellence | तरक्की या उन्नति देने वाला / उन्नति देवे वाला |
| उद्वेलनम् (उद् + √वेल् + ल्युट्, नपुं.प्र.ए.व.) | उदयकृत् | उत्थान करने वाला | Awakener | ऊपर उठाने वाला / जगाने वाला / उठावे वाला / जगावे वाला |
| ऐहिकम् (नपुं.प्र.ए.व.) | इह लोके भवम्, संसारस्य | संसार का | Of this world | इस लोक या संसार से जुड़ा हुआ / ई संसार के |
| कर्मदम् (नपुं.प्र.ए.व.) | कर्म ददाति इति | पुरुषार्थ को देने वाली | Bestower of righteous action | अच्छे कर्म करने की प्रेरणा देने वाला /अच्छा काम करे के प्रेरणा देवे वाला |
| चारु (नपुं.प्र.ए.व.) | सुन्दरम् | मनोहर | Beautiful | बहुत सुंदर / मन को भाने वाला /बहुत सुग्घर / मनमोहक |
| परिष्कारकम् (नपुं.प्र.ए.व.) | संस्कारकम् | शुद्ध करने वाली | Refiner | साफ़ और शुद्ध करने वाला / शुद्ध करे वाला |
| पुञ्जः (पुं.प्र.ए.व.) | राशिः | समूह | Clump | ढेर या समूह / झुंड / समूह |
| प्रभा (स्त्री.प्र.ए.व.) | दीप्तिः | प्रकाश | Light | रोशनी या चमक / अंजोर / चमक |
| भक्तिदम् (नपुं.प्र.ए.व.) | भक्तिं ददाति इति | भक्ति को देने वाली | Bestower of Bhakti | भक्ति भाव देने वाला / भक्ति देवे वाला |
| माधुर्यधारा (स्त्री.प्र.ए.व.) | माधुर्यस्य धारा इति | मधुर रस की धारा | Flow of Sweetness | मिठास की धारा / मिठास के धार |
| विस्तारकम् (नपुं.प्र.ए.व.) | विस्तारं करोति / वितनोति यत् | विस्तार करने वाली | Expander | फैलाने वाला या बढ़ाने वाला / बढ़ावे वाला / फैलावे वाला |
| लीलावनम् (नपुं.प्र.ए.व.) | लीलायाः वनम् | क्रीडा का उद्यान | Garden for play | खेलने का बगीचा / खेले के फुलवारी / बगीचा |
| सत्पथः (पुं.प्र.ए.व.) | सन्मार्गः | सत्य मार्ग | Noble Path | सच्चा और अच्छा रास्ता / साँच रास्ता |
| सन्दोहः (पुं.प्र.ए.व.) | समूहः | समूह | Group | समूह या झुंड / समूह / जमावड़ा |
अत्र इदम् अवधेयम्
कविकाव्यपरिचयः
वाराणस्यां विद्यमानस्य सार्वभौमसंस्कृतप्रचारकार्यालयस्य संस्थापकः पण्डितः वासुदेव-शास्त्रि-द्विवेदिमहाभागः गीतस्यास्य रचयिता। महाशयेन सरलसंस्कृतेन बहवो ग्रन्थाः विरचिताः, अपि च संस्कृतप्रचारार्थं विपुलं साहित्यं च प्रकाशितम्। परमार्थसुधा इति संस्कृतपत्रिका अपि एतेन सम्पाद्यते स्म। सुरभारतीसन्देशः, स्वर्गीयसंस्कृतकविसम्मेलनं, भोजराज्ये संस्कृतसाम्राज्यं, कौत्सस्य गुरुदक्षिणा चेत्यादयो ग्रन्थाः अस्य कृतिषु सुप्रसिद्धाः सन्ति।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
यहाँ यह ध्यान देने योग्य है
कवि एवं काव्य परिचय
वाराणसी में स्थित ‘सार्वभौम संस्कृत प्रचार कार्यालय’ के संस्थापक पंडित वासुदेव शास्त्री द्विवेदी महोदय इस गीत के रचयिता हैं। महोदय के द्वारा सरल संस्कृत में बहुत से ग्रंथ लिखे गए हैं, और इसके अतिरिक्त संस्कृत के प्रचार के लिए अत्यधिक साहित्य भी प्रकाशित किया गया है। ‘परमार्थसुधा’ नामक संस्कृत पत्रिका भी इनके द्वारा संपादित की जाती थी। ‘सुरभारतीसन्देशः’, ‘स्वर्गीयसंस्कृतकविसम्मेलनम्’, ‘भोजराज्ये संस्कृतसाम्राज्यम्’ और ‘कौत्सस्य गुरुदक्षिणा’ इत्यादि ग्रंथ इनकी रचनाओं में अत्यंत प्रसिद्ध हैं।
English अनुवाद (English Translation)
Pandit Vasudeva Shastri Dwivedi, the founder of the ‘Sarvabhauma Sanskrit Prachara Karyalaya’ situated in Varanasi, is the composer of this song. Many books were written in simple Sanskrit by this great scholar, and moreover, vast literature was also published for the propagation of Sanskrit. A Sanskrit journal named ‘Paramarthasudha’ was also edited by him. Books such as ‘Surabharatisandeshah’, ‘Svargiyasanskritakavisammelanam’, ‘Bhojarajye Sanskritasamrajyam’, and ‘Kautsasya Gurudakshina’ are very famous among his works.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- वाराणस्याम् = वाराणसी (काशी) में / In Varanasi (सप्तमी विभक्ति)
- विद्यमानस्य = स्थित या मौजूद / Existing or situated (षष्ठी विभक्ति)
- सार्वभौमसंस्कृतप्रचारकार्यालयस्य = सार्वभौम संस्कृत प्रचार कार्यालय के / Of the Sarvabhauma Sanskrit Prachara Karyalaya (षष्ठी विभक्ति)
- संस्थापकः = स्थापना करने वाले / Founder
- महाभागः = महोदय / Respected sir
- गीतस्यास्य (गीतस्य + अस्य) = इस गीत के / Of this song (षष्ठी विभक्ति)
- रचयिता = रचना करने वाले (लेखक) / Composer or author
- महाशयेन = महोदय के द्वारा / By the respected sir (तृतीया विभक्ति)
- सरलसंस्कृतेन = सरल संस्कृत भाषा में / In simple Sanskrit (तृतीया विभक्ति)
- बहवः = बहुत से (अनेक) / Many (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
- ग्रन्थाः = पुस्तकें या ग्रंथ / Books or treatises (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
- विरचिताः = लिखे गए (रचे गए) / Were composed or written
- अपि च = और भी (इसके अतिरिक्त) / Moreover or and also (अव्यय)
- संस्कृतप्रचारार्थम् = संस्कृत के प्रचार के लिए / For the propagation of Sanskrit
- विपुलम् = अत्यधिक (विशाल) / Abundant or vast
- साहित्यम् = साहित्य / Literature
- प्रकाशितम् = प्रकाशित किया गया / Was published
- इति = इस नाम की / Named or thus (अव्यय)
- संस्कृतपत्रिका = संस्कृत की पत्रिका (मैगज़ीन) / Sanskrit magazine or journal
- एतेन = इनके द्वारा / By him (तृतीया विभक्ति)
- सम्पाद्यते स्म = संपादित की जाती थी / Was edited (लट् लकार के साथ ‘स्म’ जुड़ने पर भूतकाल का अर्थ देता है)
- चेत्यादयः (च + इति + आदयः) = और इत्यादि / And etc. (and others)
- अस्य = इनकी / His (षष्ठी विभक्ति)
- कृतिषु = रचनाओं में / Among the works (सप्तमी विभक्ति, बहुवचन)
- सुप्रसिद्धाः = अत्यंत प्रसिद्ध / Very famous (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
- सन्ति = हैं / Are (लट् लकार, बहुवचन)
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- गीतस्यास्य = गीतस्य + अस्य (दीर्घ संधि: अ + अ = आ)
- बहवो ग्रन्थाः = बहवः + ग्रन्थाः (उत्व विसर्ग संधि)
- संस्कृतप्रचारार्थम् = संस्कृतप्रचार + अर्थम् (दीर्घ संधि: अ + अ = आ)
- चेत्यादयो ग्रन्थाः = च + इति + आदयः + ग्रन्थाः (गुण संधि, यण् संधि एवं उत्व विसर्ग संधि)
समास-विग्रह (Samasa):
- सरलसंस्कृतेन = सरलं संस्कृतम्, तेन (कर्मधारय समास)
- संस्कृतप्रचारार्थम् = संस्कृतस्य प्रचारः (संस्कृतप्रचारः), तदर्थम् (षष्ठी तत्पुरुष एवं अव्ययीभाव समास)
- संस्कृतपत्रिका = संस्कृतस्य पत्रिका (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- भोजराज्ये = भोजस्य राज्यम्, तस्मिन् (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- गुरुदक्षिणा = गुरवे दक्षिणा (चतुर्थी तत्पुरुष समास)
प्रत्यय एवं लकार प्रयोग (Suffixes & Tense Usage):
- विद्यमानस्य = विद् + शानच् प्रत्यय (षष्ठी विभक्ति)
- संस्थापकः = सम् + स्था + ण्वुल् (अक) प्रत्यय
- विरचिताः = वि + रच् + क्त प्रत्यय (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
- प्रकाशितम् = प्र + काश् + णिच् + क्त प्रत्यय
- सम्पाद्यते स्म = सम् + पद् + णिच् + यक् + ते (कर्मवाच्य लट् लकार) + ‘स्म’ (भूतकाल के अर्थ में अव्यय)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
१. छात्राः मिलित्वा पृथक् पृथक् पञ्चानां छात्राणां लघुसमूहान् निर्माय यति-गति-लयपूर्वकं गीतगानस्य अभ्यासं करिष्यन्ति।
उत्तरम्: विद्यार्थी स्वयं ही करें। विद्यार्थी स्वयम् एव करोतु। विद्यार्थिनः स्वयम् एव कुर्वन्तु।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
अभ्यास से सफलता प्राप्त होती है।
1. विद्यार्थी आपस में मिलकर अलग-अलग पाँच-पाँच विद्यार्थियों के छोटे समूह बनाकर विराम (यति), प्रवाह (गति) और लय के साथ गीत गाने का अभ्यास करेंगे।
English अनुवाद (English Translation)
Success is achieved through practice.
1. Students, coming together and forming separate small groups of five students each, will practice singing the song with proper pause, tempo, and rhythm.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- अभ्यासात् (अभ्यासाद्) = अभ्यास से (पंचमी विभक्ति) / Through practice
- जायते = उत्पन्न होती है या प्राप्त होती है / Is born or achieved
- सिद्धिः = सफलता / Success or accomplishment
- छात्राः = विद्यार्थी (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन) / Students
- मिलित्वा = मिलकर / Together (after uniting)
- पृथक् पृथक् = अलग-अलग (अव्यय) / Separately
- पञ्चानाम् = पाँच (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन) / Of five
- छात्राणाम् = विद्यार्थियों के (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन) / Of students
- लघुसमूहान् = छोटे समूहों (ग्रुप्स) को (द्वितीया विभक्ति, बहुवचन) / Small groups
- निर्माय = बनाकर / Having formed or made
- यति-गति-लयपूर्वकम् = विराम (रुकने), प्रवाह (चाल) और सुर-ताल के साथ / With proper pause, tempo, and rhythm
- गीतगानस्य = गीत गाने का (षष्ठी विभक्ति) / Of singing the song
- अभ्यासम् = अभ्यास (द्वितीया विभक्ति) / Practice
- करिष्यन्ति = करेंगे (लृट् लकार, बहुवचन) / Will do (will practice)
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- अभ्यासाद् जायते = अभ्यासात् + जायते (जश्त्व व्यंजन संधि: त् + ज = द् ज)
समास-विग्रह (Samasa):
- लघुसमूहान् = लघवः समूहाः, तान् (कर्मधारय समास)
- यति-गति-लयपूर्वकम् = यतिः च गतिः च लयः च (द्वन्द्व समास), तैः सह यथा स्यात् तथा (अव्ययीभाव / बहुव्रीहि समास)
- गीतगानस्य = गीतस्य गानम्, तस्य (षष्ठी तत्पुरुष समास)
प्रत्यय एवं लकार प्रयोग (Suffixes & Tense Usage):
- मिलित्वा = मिल् + क्त्वा प्रत्यय (‘करके’ अर्थ में)
- निर्माय = निर् + मा + ल्यप् प्रत्यय (‘बनाकर’ अर्थ में)
- जायते = जन् धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (आत्मनेपद)
- करिष्यन्ति = कृ धातु, लृट् लकार (भविष्यत् काल), प्रथम पुरुष, बहुवचन
२. एकपदेन उत्तरं लिखत —
यथा— ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं किम्? — संस्कृतम्
(क) संस्कृतं कस्याः साधकम्? …………………………..
(ख) सर्वदा संस्कृतं कस्य सन्दोहदम्? …………………………..
(ग) संस्कृतं कस्य प्रेरणादायकम्? …………………………..
(घ) संस्कृतं कासां परिष्कारकम्? …………………………..
(ङ) कस्य विस्तारकं संस्कृतम्? …………………………..
उत्तरम्:
यथा— ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं किम्? — संस्कृतम्
(क) संस्कृतं कस्याः साधकम्? — भारतीयैकतायाः
(ख) सर्वदा संस्कृतं कस्य सन्दोहदम्? — आनन्दस्य
(ग) संस्कृतं कस्य प्रेरणादायकम्? — सत्पथस्य
(घ) संस्कृतं कासां परिष्कारकम्? — सर्ववाणीनाम्
(ङ) कस्य विस्तारकं संस्कृतम्? — विश्वबन्धुत्वस्य
३. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत —
(क) सर्वतः कस्याः संस्थापकं संस्कृतम्?
(ख) कीदृशं व्रतं संस्कृतम्?
(ग) कयोः सम्मेलनं संस्कृतम्?
(घ) संस्कृतं कस्य चमत्कारकम्?
(ङ) केषां यशः स्मारकं संस्कृतम्?
उत्तरम्:
(क) सर्वतः शान्तेः संस्थापकं संस्कृतम्।
(ख) त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम्।
(ग) ज्ञानविज्ञानयोः सम्मेलनं संस्कृतम्।
(घ) संस्कृतं विश्वचेतसः चमत्कारकम्।
(ङ) पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम्।
४. रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —
यथा— सर्वभूतैकता-कारकं संस्कृतम्।
(क) …………………… सम्पादकं संस्कृतम्।
(ख) …………………… दर्शकं संस्कृतम्।
(ग) …………………… संस्कारकं संस्कृतम्।
(घ) कर्मदं …………………… भक्तिदं संस्कृतम्।
(ङ) सत्यनिष्ठं …………………… संस्कृतम्।
(च) शब्दलालित्य …………………… संस्कृतम्।
उत्तरम्:
यथा— सर्वभूतैकता-कारकं संस्कृतम्।
(क) भारतीयत्व सम्पादकं संस्कृतम्।
(ख) ज्ञानपुञ्जप्रभा दर्शकं संस्कृतम्।
(ग) सर्वमस्तिष्क संस्कारकं संस्कृतम्।
(घ) कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्।
(ङ) सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्।
(च) शब्दलालित्य लीलावनं संस्कृतम्।
५. मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य षड् वाक्यानि रचयत —
वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
यथा— वाणीपरिष्कारिका संस्कृत-भाषा भवति।
(क) …………………………………………………………………………….
(ख) …………………………………………………………………………….
(ग) …………………………………………………………………………….
(घ) …………………………………………………………………………….
(ङ) …………………………………………………………………………….
(च) …………………………………………………………………………….
उत्तरम्:
यथा— वाणीपरिष्कारिका संस्कृत-भाषा भवति।
(क) भारते सर्वतः एकता दृश्यते।
(ख) वयं त्यागस्य सन्तोषस्य च भावनया कार्यं कुर्मः।
(ग) संस्कृतं विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् अस्ति।
(घ) अस्माकं पूर्वजानाम् यशः सर्वत्र प्रसिद्धम् अस्ति।
(ङ) संस्कृतसाहित्यम् अतीव सुन्दरम् अस्ति।
(च) जनान् सत्पथे प्रेरयितुम् एवं विश्वकल्याणाय च संस्कृतम् आवश्यकम्।
६. अधोलिखितानां समस्तपदानाम् उदाहरणानुसारं विग्रहं कुरुत —
यथा— भारतीयैकतासाधकम् — भारतीयैकतायाः साधकम्।
(क) ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम् ……………………………………..
(ख) सर्ववाणीपरिष्कारकम् ……………………………………..
(ग) विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् ……………………………………..
(घ) सर्वभूतैकताकारकम् ……………………………………..
(ङ) शान्तिसंस्थापकम् ……………………………………..
(च) ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम् ……………………………………..
उत्तरम्:
यथा— भारतीयैकतासाधकम् — भारतीयैकतायाः साधकम्।
(क) ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम् — ज्ञानपुञ्जप्रभायाः दर्शकम्।
(ख) सर्ववाणीपरिष्कारकम् — सर्वासां वाणीनां परिष्कारकम्।
(ग) विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् — विश्वबन्धुत्वस्य विस्तारकम्।
(घ) सर्वभूतैकताकारकम् — सर्वभूतैकतायाः कारकम्।
(ङ) शान्तिसंस्थापकम् — शान्तेः संस्थापकम्।
(च) ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम् — ज्ञानस्य विज्ञानस्य च सम्मेलनम्।
७. प्रदत्तमञ्जूषातः पर्यायपदानि चित्वा रिक्तस्थाने लिखत —
उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्
(क) विद्वांसः …………………… भवन्ति।
(ख) सूर्यस्य …………………… सर्वेषां प्राणिनां कृते हितकरः भवति।
(ग) ईश्वरं स्मृत्वा …………………… उपजायते।
(घ) विद्यायाः …………………… अजरं भवति।
(ङ) प्रकृतेः शोभा …………………… विद्यते।
(च) यत्र …………………… एकनीडं भवति।
उत्तरम्:
(क) विद्वांसः तेजोराशयः भवन्ति।
(ख) सूर्यस्य किरणः सर्वेषां प्राणिनां कृते हितकरः भवति।
(ग) ईश्वरं स्मृत्वा उल्लासः उपजायते।
(घ) विद्यायाः मानम् अजरं भवति।
(ङ) प्रकृतेः शोभा अनुपमा विद्यते।
(च) यत्र जगत् एकनीडं भवति।
८. अधोलिखितानां मेलनं कुरुत —
(क) भारतीयैकतायाः — १. विस्तारकम्
(ख) सत्पथे — २. साधकम्
(ग) त्यागसन्तोषसेवारूपम् — ३. दर्शकम्
(घ) ज्ञानपुञ्जप्रभायाः — ४. प्रेरणादायकम्
(ङ) विश्वबन्धुत्वस्य — ५. व्रतम्
उत्तरम्:
| क (स्तम्भः) | ख (सही मिलान) |
|---|---|
| (क) भारतीयैकतायाः | २. साधकम् |
| (ख) सत्पथे | ४. प्रेरणादायकम् |
| (ग) त्यागसन्तोषसेवारूपम् | ५. व्रतम् |
| (घ) ज्ञानपुञ्जप्रभायाः | ३. दर्शकम् |
| (ङ) विश्वबन्धुत्वस्य | १. विस्तारकम् |
स्वाध्यायान्मा प्रमदः
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
स्वाध्याय (स्वयं अध्ययन करने) से कभी आलस्य (प्रमाद या लापरवाही) मत करो।
English अनुवाद (English Translation)
Do not be negligent towards self-study (never neglect your studies).
शब्दार्थ (Word Meaning)
- स्वाध्यायात् (स्व + अध्यायात्) = स्वाध्याय से (अर्थात् स्वयं पढ़ने या अपने कर्तव्य-ज्ञान के अध्ययन से) / From self-study (study of scriptures/knowledge) (पंचमी विभक्ति, एकवचन)
- मा = मत करो (निषेधार्थक अव्यय) / Do not (prohibitive particle)
- प्रमदः = आलस्य या प्रमाद (लापरवाही) / Be negligent or careless (प्र + मद् धातु, लुङ् लकार/लोट् अर्थ, मध्यम पुरुष, एकवचन)
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- स्वाध्यायान्मा = स्वाध्यायात् + मा (अनुनासिक व्यंजन संधि: त् + म = न् म)
- स्वाध्यायात् = स्व + अध्यायात् (दीर्घ संधि: अ + अ = आ)
समास-विग्रह (Samasa):
- स्वाध्यायः = स्वस्य अध्यायः (षष्ठी तत्पुरुष समास)
धातु एवं लकार प्रयोग (Root Verb & Tense Usage):
- प्रमदः = प्र उपसर्ग + मद् धातु, लुङ् लकार (अडगम का लोप होने पर ‘मा’ के योग में निषेध अर्थ), मध्यम पुरुष, एकवचन। (विशेष: ‘मा’ अव्यय के साथ धातु में ‘अ’ का आगम नहीं होता है)।
पञ्चशीलं किम्?
बौद्धधर्मे सदाचरणस्य परिपालनाय पञ्च शीलानि सन्ति। येषामाचरणं मनुष्याणाम् अत्यन्तं लाभाय अस्ति। तेषां विवरणमस्ति —
१. अस्तेयम्
२. अहिंसा
३. ब्रह्मचर्यम्
४. सत्यम्
५. मादकद्रव्याणां परिहारः।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
पंचशील क्या है? बौद्ध धर्म में अच्छे आचरण के पालन के लिए पाँच नियम (शील) हैं, जिनका आचरण करना मनुष्यों के लिए अत्यंत लाभदायक है। उनका विवरण यह है — १. चोरी न करना (अस्तेय), २. अहिंसा, ३. ब्रह्मचर्य (इंद्रिय संयम), ४. सत्य, और ५. नशीले पदार्थों का त्याग।
English अनुवाद (English Translation)
What is Panchsheel? In Buddhism, there are five precepts for the observance of good conduct, practicing which is extremely beneficial for human beings. Their details are — 1. Non-stealing, 2. Non-violence, 3. Self-restraint (celibacy), 4. Truthfulness, and 5. Abstention from intoxicating substances.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- पञ्चशीलम् = पाँच सिद्धांत या नियम / Five precepts or principles
- सदाचरणस्य = अच्छे आचरण (सदाचार) के / Of good conduct (षष्ठी विभक्ति)
- परिपालनाय = पालन करने के लिए / For following or observing (चतुर्थी विभक्ति)
- येषाम् = जिनका / Whose (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- लाभाय = लाभ या कल्याण के लिए / For benefit or welfare (चतुर्थी विभक्ति)
- अस्तेयम् = चोरी न करना / Non-stealing
- अहिंसा = किसी प्राणी को कष्ट न देना / Non-violence
- ब्रह्मचर्यम् = इंद्रियों पर संयम रखना / Celibacy or self-restraint
- सत्यम् = सच बोलना / Truthfulness
- मादकद्रव्याणाम् = नशीले पदार्थों का / Of intoxicating substances (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- परिहारः = त्याग या दूरी रखना / Avoidance or abstention
व्याकरण (Grammar)
- संधि-विच्छेद: येषामाचरणम् = येषाम् + आचरणम् (संयोग); विवरणमस्ति = विवरणम् + अस्ति (संयोग)।
- समास-विग्रह: पञ्चशीलम् = पञ्चानां शीलानां समाहारः (द्विगु समास); सदाचरणस्य = सत् आचरणम्, तस्य (कर्मधारय समास); अस्तेयम् = न स्तेयम् (नञ् तत्पुरुष समास); अहिंसा = न हिंसा (नञ् तत्पुरुष समास)।
एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः।
स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥
अन्वय (Prose Order)
पृथिव्यां सर्वमानवाः एतद्देशप्रसूतस्य अग्रजन्मनः सकाशात् स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन्।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
इस देश (भारत) में उत्पन्न हुए श्रेष्ठ विद्वानों के पास से पृथ्वी के सभी मनुष्य अपने-अपने चरित्र (सदाचार और कर्तव्य) की शिक्षा ग्रहण करें।
English अनुवाद (English Translation)
Let all human beings on this earth learn their respective righteous conduct from the foremost learned persons born in this country (India).
शब्दार्थ (Word Meaning)
- एतद्देशप्रसूतस्य = इस देश (भारत) में उत्पन्न हुए / Born in this country (India) (षष्ठी विभक्ति)
- सकाशात् = पास से या समीप से / From near or from (पंचमी विभक्ति)
- अग्रजन्मनः = श्रेष्ठ या ज्ञानी पुरुष (विद्वान) के / Of the foremost/learned person (षष्ठी विभक्ति)
- स्वं स्वम् = अपना-अपना / Their own respective
- चरित्रम् = आचरण या कर्तव्य / Character or conduct
- शिक्षेरन् = सीखें / Should learn (विधिलिङ् लकार, बहुवचन)
- पृथिव्याम् = धरती पर / On the earth (सप्तमी विभक्ति)
- सर्वमानवाः = सभी मनुष्य / All human beings
व्याकरण (Grammar)
- संधि-विच्छेद: एतद्देशप्रसूतस्य = एतत् + देश + प्रसूतस्य (जश्त्व व्यंजन संधि: त् + द = द् द); सकाशादग्रजन्मनः = सकाशात् + अग्रजन्मनः (जश्त्व व्यंजन संधि: त् + अ = द)।
- समास-विग्रह: अग्रजन्मनः = अग्रे जन्म यस्य सः, तस्य (बहुव्रीहि समास); सर्वमानवाः = सर्वे मानवाः (कर्मधारय समास)।
- लकार: शिक्षेरन् = शिक्ष् धातु, विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (आत्मनेपद)।
संस्कृतं संस्कृतेर्मूलं ज्ञानविज्ञानवारिधिः।
वेदतत्त्वार्थसंजुष्टं लोकाऽऽलोककरं शिवम् ॥
अन्वय (Prose Order)
संस्कृतं संस्कृतेः मूलं, ज्ञानविज्ञानवारिधिः, वेदतत्त्वार्थसंजुष्टं, लोकाऽऽलोककरं शिवम् (अस्ति)।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
संस्कृत भारतीय संस्कृति की जड़ (आधार) है, ज्ञान और विज्ञान का महासागर है, वेदों के वास्तविक तत्त्व से युक्त है, संपूर्ण संसार को प्रकाश देने वाली तथा कल्याणकारी है।
English अनुवाद (English Translation)
Sanskrit is the root of culture, an ocean of knowledge and science, endowed with the true essence of the Vedas, the illuminator of the world, and auspicious.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- संस्कृतेः = भारतीय संस्कृति की / Of culture (षष्ठी विभक्ति)
- मूलम् = जड़ या आधार / Root or foundation
- ज्ञानविज्ञानवारिधिः = ज्ञान और विज्ञान का महासागर / Ocean of knowledge and science
- वेदतत्त्वार्थसंजुष्टम् = वेदों के गूढ़ (सच्चे) अर्थ से युक्त / Endowed with the true essence of the Vedas
- लोकाऽऽलोककरम् = संसार को प्रकाशित करने वाला / Illuminator of the world
- शिवम् = कल्याणकारी / Auspicious or welfare-bestowing
व्याकरण (Grammar)
- संधि-विच्छेद: संस्कृतेर्मूलम् = संस्कृतेः + मूलम् (रेफ विसर्ग संधि); लोकाऽऽलोककरम् = लोक + आलोककरम् (दीर्घ संधि)।
- समास-विग्रह: ज्ञानविज्ञानवारिधिः = ज्ञानं च विज्ञानं च (द्वन्द्व समास), तयोः वारिधिः (षष्ठी तत्पुरुष समास); वेदतत्त्वार्थसंजुष्टम् = वेदानां तत्त्वार्थः (षष्ठी तत्पुरुष), तेन संजुष्टम् (तृतीया तत्पुरुष समास)।
सत्याहिंसागुणैः श्रेष्ठा विश्वबन्धुत्वशिक्षिका।
विश्वशान्तिसुखाधात्री भारतीया हि संस्कृतिः ॥
अन्वय (Prose Order)
भारतीया संस्कृतिः हि सत्याहिंसागुणैः श्रेष्ठा, विश्वबन्धुत्वशिक्षिका, विश्वशान्तिसुखाधात्री (अस्ति)।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
निश्चय ही भारतीय संस्कृति सत्य और अहिंसा जैसे गुणों से सर्वश्रेष्ठ है, विश्व बंधुत्व (भाईचारे) की शिक्षा देने वाली है, तथा संपूर्ण संसार को शांति और सुख प्रदान करने वाली है।
English अनुवाद (English Translation)
Indeed, Indian culture is supreme due to virtues like truth and non-violence, is the teacher of universal brotherhood, and is the bestower of peace and happiness to the entire world.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- सत्याहिंसागुणैः = सत्य और अहिंसा आदि गुणों से / By virtues like truth and non-violence (तृतीया विभक्ति, बहुवचन)
- श्रेष्ठा = सबसे उत्तम / Supreme or best (स्त्रीलिंग)
- विश्वबन्धुत्वशिक्षिका = विश्व में भाईचारे की शिक्षा देने वाली / Teacher of universal brotherhood
- विश्वशान्तिसुखाधात्री = विश्व को शांति और सुख प्रदान करने वाली / Bestower of peace and happiness to the world
- हि = निश्चय ही / Indeed (अव्यय)
व्याकरण (Grammar)
- संधि-विच्छेद: सत्याहिंसागुणैः = सत्य + अहिंसा + गुणैः (दीर्घ संधि: अ + अ = आ)।
- समास-विग्रह: सत्याहिंसागुणैः = सत्यं च अहिंसा च (द्वन्द्व समास), तौ एव गुणौ, तैः (कर्मधारय समास); विश्वबन्धुत्वशिक्षिका = विश्वबन्धुत्वस्य शिक्षिका (षष्ठी तत्पुरुष समास); विश्वशान्तिसुखाधात्री = विश्वस्य शान्तिः च सुखं च, तयोः आधात्री (षष्ठी तत्पुरुष समास)।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
१. “संस्कृताधारिता भारतीयैकता” इति एतं विषयम् आधृत्य एका भाषणप्रतियोगिता आयोजनीया। शिक्षकः भाषणप्रतियोगितायां निम्नाङ्कितानां बिन्दूनां समावेशं करिष्यति।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
जो मनुष्य कर्मशील (ज्ञान को आचरण में उतारने वाला) है, वही वास्तव में विद्वान है।
1. “संस्कृत पर आधारित भारतीय एकता” — इस विषय को आधार बनाकर एक भाषण प्रतियोगिता आयोजित की जानी चाहिए। शिक्षक भाषण प्रतियोगिता में निम्नलिखित बिंदुओं का समावेश करेंगे।
English अनुवाद (English Translation)
The human being who puts knowledge into action is truly wise.
1. Based on the topic “Indian Unity Based on Sanskrit”, a speech competition should be organized. The teacher will include the following points in the speech competition.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- यस्तु (यः + तु) = जो तो (जो व्यक्ति) / The one who indeed
- क्रियावान् = कर्मशील (अच्छे काम करने वाला या सिद्धांतों को आचरण में लाने वाला) / Active or one who puts knowledge into practice
- मनुजः = मनुष्य / Human being
- सः = वह / He
- विद्वान् = ज्ञानी या पंडित / Wise or learned person
- संस्कृताधारिता (संस्कृत + आधारिता) = संस्कृत पर आधारित / Based on Sanskrit (स्त्रीलिंग)
- भारतीयैकता (भारतीय + एकता) = भारतीय एकता / Indian unity (स्त्रीलिंग)
- इति = इस प्रकार / Thus or named (अव्यय)
- एतम् = इस / This (द्वितीया विभक्ति, पुल्लिंग)
- विषयम् = विषय को / Topic or subject (द्वितीया विभक्ति)
- आधृत्य = आधार बनाकर / Having based on
- एका = एक / One (स्त्रीलिंग)
- भाषणप्रतियोगिता = भाषण (वक्तृत्व) प्रतियोगिता / Speech or elocution competition
- आयोजनीया = आयोजित की जानी चाहिए / Should be organized (स्त्रीलिंग)
- शिक्षकः = अध्यापक / Teacher
- भाषणप्रतियोगितायाम् = भाषण प्रतियोगिता में / In the speech competition (सप्तमी विभक्ति)
- निम्नाङ्कितानाम् = नीचे लिखे गए (निम्नलिखित) / Of the below-mentioned (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- बिन्दूनाम् = बिंदुओं (मुख्य बातों) का / Of points (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- समावेशम् = सम्मिलन (जोड़ना) / Inclusion (द्वितीया विभक्ति)
- करिष्यति = करेंगे / Will do (लृट् लकार, एकवचन)
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- यस्तु = यः + तु (सत्व विसर्ग संधि: ः + त = स्त)
- संस्कृताधारिता = संस्कृत + आधारिता (दीर्घ संधि: अ + आ = आ)
- भारतीयैकता = भारतीय + एकता (वृद्धि संधि: अ + ए = ऐ)
- निम्नाङ्कितानाम् = निम्न + अङ्कितानाम् (दीर्घ संधि: अ + अ = आ)
समास-विग्रह (Samasa):
- संस्कृताधारिता = संस्कृते आधारिता (सप्तमी तत्पुरुष समास)
- भारतीयैकता = भारतीयानाम् एकता (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- भाषणप्रतियोगिता = भाषणस्य प्रतियोगिता (षष्ठी तत्पुरुष समास)
प्रत्यय एवं लकार प्रयोग (Suffixes & Tense Usage):
- क्रियावान् = क्रिया + मतुप् (वत्) प्रत्यय (प्रथमा विभक्ति, एकवचन)
- आधृत्य = आ + धृ + ल्यप् प्रत्यय (‘आधार बनाकर’ अर्थ में)
- आयोजनीया = आ + युज् + अनीयर् प्रत्यय (स्त्रीलिंग, प्रथमा विभक्ति)
- करिष्यति = कृ धातु, लृट् लकार (भविष्यत् काल), प्रथम पुरुष, एकवचन
| अङ्कयोजना | ५ (5 marks) | ४ (4 marks) | ३ (3 marks) | २ (2 marks) | १ (1 marks) |
|---|---|---|---|---|---|
| प्रवाहः | प्रवाहपूर्वकं संवादं करोति। (धाराप्रवाह बातचीत करता है।) | केषुचित् बिन्दुषु विरामं करोति परन्तु सः संचारं न बाधते। (कुछ जगह रुकता है, परंतु वह बातचीत में बाधा नहीं डालता।) | केषुचित् बिन्दुषु विरामं करोति यः संचारं बाधते। (कुछ जगह रुकता है, जो बातचीत में बाधा डालता है।) | कदाचित् प्रायः विरामं करोति येन संचारः कठिनः भवति। (अक्सर रुकता है, जिससे बातचीत कठिन हो जाती है।) | संचार एव न जायते। (बातचीत हो ही नहीं पाती है।) |
| शुद्धता | योग्यवाक्य-संरचना (सही वाक्य निर्माण) | अत्यल्पाः व्याकरण-दोषाः (बहुत कम व्याकरण की गलतियाँ) | नैमित्तिक-व्याकरण-दोषाः (कभी-कभार होने वाली व्याकरण की गलतियाँ) | त्रुटिपूर्ण-वाक्य-संरचनाः (गलतियों से भरी वाक्य रचना) | वाक्य-संरचना एव न जायमाना अस्ति। (वाक्य का निर्माण ही नहीं हो पा रहा है।) |
| शब्दकोषः | प्रासंगिक-शब्दकोशस्य विविधतायाः उपयोगः (संदर्भ के अनुसार विविध शब्दों का प्रयोग) | शब्दावल्यां विविधतायाः उपयोगः (शब्दावली में विविधता का प्रयोग) | प्रासङ्गिक–सीमित-शब्दकोशस्य उपयोगः (विषय से जुड़े सीमित शब्दों का प्रयोग) | सीमितशब्द-कोशस्य उपयोगः (बहुत सीमित शब्दों का प्रयोग) | द्वित्राः एव शब्दाः प्रयुक्ताः (केवल दो-तीन शब्दों का ही प्रयोग किया गया है।) |
शब्दार्थ (Word Meaning)
- अङ्कयोजना = अंक देने की योजना / Marking scheme
- प्रवाहः = बोलने की गति या धाराप्रवाहता / Fluency
- शुद्धता = सहीपन (व्याकरणिक शुद्धता) / Accuracy
- शब्दकोषः = शब्द-भंडार / Vocabulary
- केषुचित् बिन्दुषु = कुछ बिंदुओं (जगहों) पर / At certain points (सप्तमी विभक्ति, बहुवचन)
- विरामम् = रुकावट / Pause
- संचारम् = बातचीत या संवाद को / Communication
- न बाधते = बाधा नहीं डालता है / Does not hinder
- प्रायः = अक्सर / Often (अव्यय)
- येन = जिससे / By which (तृतीया विभक्ति)
- अत्यल्पाः = बहुत कम / Very few
- नैमित्तिक-व्याकरण-दोषाः = कभी-कभार होने वाली व्याकरण की अशुद्धियाँ / Occasional grammatical errors
- त्रुटिपूर्ण = गलतियों से भरी हुई / Full of errors (faulty)
- प्रासंगिक = विषय से संबंधित / Relevant or contextual
- विविधतायाः = अनेकता या विभिन्नता का / Of variety (षष्ठी विभक्ति)
- द्वित्राः = दो-तीन / Two or three
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- अत्यल्पाः = अति + अल्पाः (यण् संधि: इ + अ = य)
- संवादम् = सम् + वादम् (अनुस्वार व्यंजन संधि)
- संचारः = सम् + चारः (अनुस्वार व्यंजन संधि)
समास-विग्रह (Samasa):
- अङ्कयोजना = अङ्कानां योजना (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- योग्यवाक्य-संरचना = योग्या वाक्यसंरचना (कर्मधारय समास)
- त्रुटिपूर्ण-वाक्य-संरचनाः = त्रुटिभिः पूर्णाः (तृतीया तत्पुरुष), ताः वाक्यसंरचनाः (कर्मधारय समास)
- द्वित्राः = द्वौ वा त्रयः वा (वैकल्पिक द्वन्द्व समास)
प्रत्यय एवं धातु प्रयोग (Suffixes & Root Verbs):
- प्रवाहपूर्वकम् = प्रवाह + पूर्वक प्रत्यय (क्रियाविशेषण अव्यय)
- जायते / जायमाना = जन् धातु (जायमाना में ‘शानच्’ प्रत्यय, स्त्रीलिंग)
- प्रयुक्ताः = प्र + युज् + क्त प्रत्यय (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
२. विश्वबन्धुत्वभावनायाः विकासाय के मार्गाः अवलम्बनीयाः इति विषयमधिकृत्य सहपाठिभिः सह आलोचनां कुरुत।
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
2. विश्व बंधुत्व (संसार में भाईचारे) की भावना के विकास के लिए कौन-से मार्ग (उपाय) अपनाए जाने चाहिए — इस विषय को आधार बनाकर अपने सहपाठियों के साथ विचार-विमर्श (चर्चा) करो।
English अनुवाद (English Translation)
2. Based on the topic of which paths (measures) should be adopted for the development of the feeling of universal brotherhood, hold a discussion with your classmates.
शब्दार्थ (Word Meaning)
- विश्वबन्धुत्वभावनायाः = विश्व में भाईचारे की भावना के / Of the feeling of universal brotherhood (षष्ठी विभक्ति, एकवचन)
- विकासाय = विकास (बढ़ावा देने) के लिए / For the development or promotion (चतुर्थी विभक्ति, एकवचन)
- के = कौन-से / Which (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
- मार्गाः = रास्ते या उपाय / Paths or ways (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
- अवलम्बनीयाः = अपनाए जाने चाहिए / Should be adopted (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
- इति = इस / Thus or named (अव्यय)
- विषयम् = विषय को / Topic or subject (द्वितीया विभक्ति)
- अधिकृत्य = आधार बनाकर / Based on
- सहपाठिभिः = सहपाठियों (साथ पढ़ने वाले मित्रों) के / Classmates (तृतीया विभक्ति, बहुवचन)
- सह = साथ / With (अव्यय, इसके योग में तृतीया विभक्ति होती है)
- आलोचनाम् = विचार-विमर्श या चर्चा को / Discussion or deliberation (द्वितीया विभक्ति)
- कुरुत = करो / Do (लोट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन)
व्याकरण (Grammar)
संधि-विच्छेद (Sandhi-Viccheda):
- विषयमधिकृत्य = विषयम् + अधिकृत्य (संयोग)
समास-विग्रह (Samasa):
- विश्वबन्धुत्वभावनायाः = विश्वस्य बन्धुत्वम् (विश्वबन्धुत्वम्), तस्य भावना (विश्वबन्धुत्वभावना), तस्याः (षष्ठी तत्पुरुष समास)
- सहपाठिभिः = सह पठन्ति इति सहपाठिनः, तैः (उपपद तत्पुरुष समास)
प्रत्यय एवं लकार प्रयोग (Suffixes & Tense Usage):
- अवलम्बनीयाः = अव + लम्ब् + अनीयर् प्रत्यय (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
- अधिकृत्य = अधि + कृ + ल्यप् प्रत्यय (‘आधार बनाकर’ अर्थ में)
- कुरुत = कृ धातु, लोट् लकार (आज्ञार्थक), मध्यम पुरुष, बहुवचन
उत्तरम्: आदर्श संस्कृत भाषणम् (Ideal Sanskrit Speech)
विषयः — “संस्कृताधारिता भारतीयैकता”
माननीयाः निर्णायकमहोदयाः, आदरणीयाः गुरवः, मम प्रियाः सहपाठिनश्च। अद्य अहं “संस्कृताधारिता भारतीयैकता” इति विषये स्वविचारान् प्रस्तुतुम् इच्छामि।
भारतदेशः विविधतायां एकतायाः देशः अस्ति। अत्र विविधाः भाषाः, विविधाः वेषभूषाः, विविधाश्च परम्पराः सन्ति। तथापि अस्माकं सर्वेषां भारतीयानां हृदये एकतायाः यः सूत्रधारः विद्यते, सा अस्ति अस्माकं देववाणी संस्कृतभाषा।
संस्कृतं केवलम् एका भाषा नास्ति, अपितु इयं भारतीयसंस्कृतेः आत्मा अस्ति। उत्तरतः दक्षिणं यावत्, पूर्वतः पश्चिमं यावत् सर्वाः भारतीयभाषाः संस्कृतात् एव उद्भूताः पोषिताश्च सन्ति। अत एव वयं वदामः यत् — “संस्कृतं नाम दैवी वाक् अन्वाख्याता महर्षिभिः।”
रामायणं, महाभारतम्, उपनिषदः, वेदाश्च अस्माकं राष्ट्रीयैकतायाः आधारस्तम्भाः सन्ति। एतेषु ग्रन्थेषु निहितं ज्ञानवैभवं सम्पूर्णं भारतवर्षम् एकस्मिन् सूत्रे बध्नाति। यदा वयं संस्कृतं पठामः, तदा अस्माकं मनसि त्यागस्य, सद्भावस्य, विश्वबन्धुत्वस्य च भावना विकसिता भवति।
अन्ते अहम् एतावदेव वक्तुम् इच्छामि यत् यदि वयं भारतस्य अखण्डताम् एकतां च सुदृढां कर्तुम् इच्छामः, तर्हि संस्कृतभाषायाः संरक्षणं संवर्धनं च अस्माकं परमं कर्तव्यम् अस्ति।
धन्यवादः। जयतु संस्कृतम्, जयतु भारतम्!
हिंदी अनुवाद (Hindi Translation)
विषय — “संस्कृत पर आधारित भारतीय एकता”
माननीय निर्णायक महोदय, आदरणीय गुरुजन और मेरे प्रिय सहपाठियों। आज मैं “संस्कृत पर आधारित भारतीय एकता” इस विषय पर अपने विचार प्रस्तुत करना चाहता हूँ।
भारत देश विविधता में एकता का देश है। यहाँ अनेक भाषाएँ, अनेक वेशभूषाएँ और अनेक परंपराएँ हैं। फिर भी हम सभी भारतीयों के हृदय में एकता का जो सूत्रधार विद्यमान है, वह हमारी देववाणी संस्कृत भाषा है।
संस्कृत केवल एक भाषा नहीं है, बल्कि यह भारतीय संस्कृति की आत्मा है। उत्तर से दक्षिण तक और पूर्व से पश्चिम तक सभी भारतीय भाषाएँ संस्कृत से ही उत्पन्न और पोषित हुई हैं। इसलिए हम कहते हैं कि — “महर्षियों ने संस्कृत को देवताओं की वाणी कहा है।”
रामायण, महाभारत, उपनिषद और वेद हमारी राष्ट्रीय एकता के आधार स्तंभ हैं। इन ग्रंथों में छिपा ज्ञान रूपी वैभव संपूर्ण भारतवर्ष को एक सूत्र में बाँधता है। जब हम संस्कृत पढ़ते हैं, तो हमारे मन में त्याग, सद्भाव और विश्वबंधुत्व की भावना विकसित होती है।
अंत में मैं इतना ही कहना चाहता हूँ कि यदि हम भारत की अखंडता और एकता को मजबूत करना चाहते हैं, तो संस्कृत भाषा का संरक्षण और संवर्धन करना हमारा परम कर्तव्य है।
धन्यवाद। संस्कृत की जय हो, भारत की जय हो!
English अनुवाद English Translation
Topic — “Indian Unity Based on Sanskrit”
Respected judges, honorable teachers, and my dear classmates. Today, I wish to present my thoughts on the topic “Indian Unity Based on Sanskrit.”
India is a land of unity in diversity. There are various languages, diverse attires, and different traditions here. Yet, the unifying thread that resides in the hearts of all of us Indians is our divine language, Sanskrit.
Sanskrit is not merely a language; rather, it is the soul of Indian culture. From North to South and East to West, all Indian languages have originated from and been nourished by Sanskrit. Therefore, we say — “Sanskrit has been proclaimed as the divine speech by the great sages.”
The Ramayana, Mahabharata, Upanishads, and Vedas are the foundational pillars of our national unity. The treasure of knowledge embedded in these texts binds the entire nation of India into a single thread. When we study Sanskrit, feelings of sacrifice, harmony, and universal brotherhood develop in our minds.
In conclusion, I only wish to say that if we want to strengthen the integrity and unity of India, then the preservation and promotion of the Sanskrit language is our supreme duty.
Thank you. Victory to Sanskrit, Victory to India!
THE END