Last Updated on 12/11/2026 by MakeToss
CBSE शेमुषी भाग-2 Sanskrit Class 10 Chapter 3 – शिशुलालनम् – Hindi & English Translation, word meanings (शब्दार्थ:), अन्वयः, सरलार्थ are given for the perfect explanation.
प्रस्तुतः पाठ: कुन्दमाला-इतिनाम्नो दिङ्नागविरचित: संस्कृतस्य प्रसिद्धनाटयग्रन्थस्य पञ्चमाङ्कात् सम्पादनं कृत्वा सङ्कलितोऽस्ति। अत्र नाटकांशे रामः स्वपुत्रौ लवकुशौ सिंहासनम् आरोहयितुम् इच्छति किन्तु उभावपि सविनयं तं निवारयतः। सिंहासनारूढ: रामः उभयो: रूपलावण्यं दृष्ट्वा मुग्ध: सन् स्वक्रोडे गृह्णाति। पाठेऽस्मिन् शिशुवात्सल्यस्य मनोहारिवर्णनं विद्यते।
Hindi Translation:
प्रस्तुत पाठ दिङ्नाग द्वारा संस्कृत के प्रसिद्ध नाटक ग्रन्थ कुन्दमाला के पञ्चम अङ्क से सम्पादन करके लिया गया है। यहाँ नाटक के अंश में राम अपने पुत्रों लव-कुश को सिंहासन पर बैठाना चाहते हैं। किन्तु वे दोनों विनम्रता पूर्वक उनको मना करते हैं। सिंहासन पर बैठे हुए राम दोनों के सौंदर्य को देखकर मुग्ध होकर अपने गोद में बैठाते हैं। इस पाठ में शिशु-प्रेम का मनोहर वर्णन है।
English Translation:
The present text has been edited by Dinag from the fifth issue of the famous Sanskrit drama book Kundamala. Here in the part of the play, Rama wants to put his sons Luv-Kush on the throne. But they both politely refuse him. Rama sitting on the throne, enchanted by the beauty of both, makes both of them sit on his lap. There is a beautiful description of child-love in this text.
Word Meaning:–
- प्रस्तुतः = प्रस्तुत (सामने रखा हुआ)
- पाठ: = पाठ
- कुन्दमाला-इतिनाम्नो (कुन्दमाला + इति + नाम्नः) = “कुन्दमाला” इस नाम के
- दिङ्नागविरचित: = दिङ्नाग द्वारा रचित (लिखे गए)
- संस्कृतस्य = संस्कृत के (षष्ठी विभक्ति)
- प्रसिद्धनाटयग्रन्थस्य = प्रसिद्ध नाटक-ग्रंथ के (षष्ठी विभक्ति)
- पञ्चमाङ्कात् = पाँचवें अंक (भाग/अध्याय) से (पंचमी विभक्ति)
- सम्पादनं = संपादन (छाँटना या सुधार करना)
- कृत्वा = करके (क्त्वा प्रत्यय)
- सङ्कलितोऽस्ति (सङ्कलितः + अस्ति) = संकलित है (लिया गया है)।
- अत्र = यहाँ (इस पाठ में)
- नाटकांशे (नाटक + अंशे) = नाटक के अंश (भाग) में
- रामः = राम
- स्वपुत्रौ = अपने दोनों पुत्रों
- लवकुशौ = लव और कुश को
- सिंहासनम् = सिंहासन पर
- आरोहयितुम् = बैठाने की (चढ़ाने की)
- इच्छति = इच्छा करते हैं
- किन्तु = लेकिन
- उभावपि (उभौ + अपि) = वे दोनों ही (उभौ = दोनों, अपि = भी)
- सविनयं = विनयपूर्वक (आदर के साथ)
- तं = उनको (श्रीराम को)
- निवारयतः = मना करते हैं (रोकते हैं)।
- सिंहासनारूढ: = सिंहासन पर बैठे हुए
- रामः = राम
- उभयो: = दोनों के (लव और कुश के)
- रूपलावण्यं = रूप और सुंदरता को
- दृष्ट्वा = देखकर (क्त्वा प्रत्यय)
- मुग्ध: = मोहित (आकर्षित)
- सन् = होकर
- स्वक्रोडे (स्व + क्रोडे) = अपनी गोद में (स्व = अपनी, क्रोडे = गोद में)
- गृह्णाति = लेते हैं (बैठाते हैं)।
- पाठेऽस्मिन् (पाठे + अस्मिन्) = इस पाठ में (पाठे = पाठ में, अस्मिन् = इस)
- शिशुवात्सल्यस्य = बच्चों के प्रति प्रेम (वात्सल्य) का
- मनोहारिवर्णनं (मनोहारि + वर्णनम्) = मन को हरने वाला (सुंदर) वर्णन
- विद्यते = है (विद्यमान है)।
(सिंहासनस्थः राम:। ततः प्रविशत: विदूषकेनोपदिश्यमानमार्गौ तापसौ कुशलवौ)
(सिंहासन पर राम बैठे हुए हैं। फिर भांड के द्वारा दिखाए हुए रास्ते वाले तापसी कुश-लव प्रवेश करते हैं)
(Ram is seated on the throne. Then ascetic Lav-kush enters there as path directed by the bhand)
Word Meaning:–
- सिंहासनस्थः = सिंहासन पर बैठे हुए (सिंहासन + स्थः = सिंहासन पर स्थित)
- राम: = राम
- ततः = उसके बाद / तब (परदे पर)
- प्रविशत: = प्रवेश करते हैं (दो लोगों के लिए द्विवचन क्रिया)
- विदूषकेनोपदिश्यमानमार्गौ (विदूषकेन + उपदिश्यमान + मार्गौ) = विदूषक के द्वारा रास्ता दिखाए जाते हुए (मार्गौ = रास्ता पाए हुए दोनों)
- विदूषकेन = विदूषक (राजा का मजाकिया साथी/ब्राह्मण) के द्वारा (तृतीय विभक्ति) /भांड – वे लोग है जो किसी भी कुल का खानदान का इतिहास जानते है, बताते है और गाते है। /Bhand – are those people who know, tell and sing the history of the family of any clan.
- उपदिश्यमान = दिखाए जा रहे / बताए जा रहे
- मार्गौ = रास्ते वाले (दोनों)
- तापसौ = दोनों तपस्वी (ऋषिकुमार)
- कुशलवौ = कुश और लव।
विदूषकः – इत इत आर्यौ!
कुशलवौ – (रामम् उपसृत्य प्रणम्य च) अपि कुशलं महाराजस्य?
राम: – युष्मद्दर्शनात् कुशलमिव। भवतोः किं वयमत्र कुशलप्रश्नस्य भाजनम् एव, न पुनरतिथिजनसमुचितस्य कण्ठाश्लेषस्य। (परिष्वज्य ) अहो हृदयग्राही स्पर्शः।
Hindi Translation:
विदूषक – ईधर से आर्य!, यहाँ से।
कुश-लव – (पास आकर और राम को प्रणाम करके) क्या महाराज की खैरियत है?
राम – तुम्हारे दर्शन से कुशल प्रतीत होता हूँ। क्या हम आपके कुशल-प्रश्न के ही भाजन हैं? (फिर से) अतिथिजन के योग्य गले लगने का नहीं? (गले लग के)। आहा, दिल पर असर करने वाला स्पर्श है।
English Translation:
Clown – Arya from here!, From here.
Lav – Kush (Coming near and bowing to Rama) Is the Maharaj well?
Ram – I’m fine with your arrival. Are we only a part of your “being well” question? (again) Not worthy of a guest hug? (hugs). Aha, that’s a touching touch on the heart.
Word Meaning:–
- विदूषकः = विदूषक (राजा का साथी/जोकर पात्र)
- इत = इधर से / इस तरफ से
- इत (दो बार प्रयोग) = इधर-इधर से
- आर्यौ! = हे महानुभावों! / हे आदरणीयों! (लव और कुश के लिए आदरसूचक शब्द)।
- कुशलवौ = कुश और लव (दोनों)
- रामम् = राम के
- उपसृत्य = पास जाकर (ल्यप प्रत्यय)
- प्रणम्य = प्रणाम करके (ल्यप प्रत्यय)
- च = और
- अपि = क्या (वाक्य की शुरुआत में ‘अपि’ आने पर इसका अर्थ ‘क्या’ प्रश्नवाचक हो जाता है)
- कुशलं = कुशलता / खैरियत
- महाराजस्य? = महाराज की? (षष्ठी विभक्ति)।
- रामः = राम
- युष्मद्दर्शनात् (युष्मद् + दर्शनात्) = आप दोनों के दर्शन से / आपको देखने से (पंचमी विभक्ति)
- कुशलमिव (कुशलम् + इव) = कुशल जैसा ही हूँ (इव = की तरह / मानो)।
- भवतोः = आप दोनों के द्वारा / आप दोनों के लिए
- किं = क्या
- वयमत्र (वयम् + अत्र) = हम यहाँ (वयम् = हम सब/मैं, अत्र = यहाँ)
- कुशलप्रश्नस्य = केवल कुशलता पूछने के (षष्ठी विभक्ति)
- भाजनम् = पात्र / योग्य
- एव = ही
- न = नहीं
- पुनरतिथिजनसमुचितस्य (पुनः + अतिथिजन + समुचितस्य) = फिर से अतिथि लोगों के योग्य (पुनः = फिर/बल्कि, अतिथिजन = मेहमान, समुचितस्य = उचित/योग्य)
- कण्ठाश्लेषस्य = गले लगाने के (गले से लगाने के योग्य)।
- परिष्वज्य = गले लगाकर / आलिंगन करके (ल्यप प्रत्यय)
- अहो = अरे! / वाह! (आश्चर्य या आनंद का भाव)
- हृदयग्राही = दिल को छू लेने वाला (हृदय को छूने वाला)
- स्पर्शः = छूना / स्पर्श।
असनार्धमुपवेशयति
(आधे आसन पर बैठते हैं।)
(Sits on the half throne.)
Word Meaning:–
- आसनार्धमुपवेशयति – आसन + अर्धम् + उपवेशयति
- आसन (आसनम्): बैठने की जगह / कुर्सी / राजा का सिंहासन
- अर्धम्: आधे भाग पर / आधे हिस्से पर
- उपवेशयति: बैठाते हैं (यहाँ श्रीराम, लव और कुश को अपने पास बैठाते हैं)
उभौ – राजासनं खल्वेतत्, न युक्तमध्यासितुम्।
राम: – सव्यवधानं न चारित्रलोपाय। तस्मादङ्क – व्यवहितमध्यास्यतां सिंहासनम्।
(अङ्कमुपवेशयति)
Hindi Translation:
दोनों – निश्चित रूप से यह राजा का सिंहासन है, यह बैठने युक्त नहीं है।
राम – प्रतिष्ठा का विनाश न हो। इसीलिए गोदी में बैठिए, सिंहासन बाधित है।
(गोद में बिठाते हैं)
English Translation:
Both – Surely this is the throne of the king, it is not fit to sit.
Ram – Prestige should not be destroyed. That’s why sit on the lap, the throne is obstructed.
(puts them on his lap)
Word Meaning:–
- उभौ = दोनों (लव और कुश)
- राजासनम् = राजा का आसन (सिंहासन)
- खलु = निश्चय ही / सचमुच
- एतत् = यह
- न = नहीं
- युक्तम् = उचित / योग्य
- अध्यासितुम् = बैठने के लिए (अधि + आस् + तुमुन् प्रत्यय)
- सव्यवधानम् = रुकावट या आड़ के साथ (यहाँ भाव है: गोद में बैठकर)
- न = नहीं
- चारित्रलोपाय = चरित्र या मर्यादा के हनन (दोष) के लिए (चतुर्थी विभक्ति)
- तस्मात् = इसलिए / उस कारण से
- अङ्क-व्यवहितम् = गोद के व्यवधान (सहारे) से युक्त
- अध्यास्यताम् = बैठा जाए / बैठो (कर्मवाच्य, लोट् लकार)
- सिंहासनम् = सिंहासन पर
- अङ्कम् = गोद में (द्वितीया विभक्ति)
- उपवेशयति = बैठाते हैं (लट् लकार, एकवचन)
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद)
- खल्वेतत् = खलु + एतत् (यण् संधि)
- युक्तमध्यासितुम् = युक्तम् + अध्यासितुम् (संयोग)
- तस्मादङ्क = तस्मात् + अङ्क (जश्त्व व्यंजन संधि)
- व्यवहितमध्यास्यताम् = व्यवहितम् + अध्यासयताम् (संयोग)
- अङ्कमुपवेशयति = अङ्कम् + उपवेशयति (संयोग)
उभौ – (अनिच्छां नाटयत:) राजन्! अलमतिदाक्षिण्येन।
राम: – अलमतिशालीनतया।
Hindi Translation:
दोनों – (अनिच्छा से नाटक करते हैं’) राजन्! ज्यादा कुशलता मत करें।
राम – ज्यादा शर्म मत करें।
English Translation:
Both – (reluctantly pretends’) Rajan! Don’t be too grateful.
Ram – Don’t be too shy.
Word Meaning:–
- उभौ = दोनों (लव और कुश)
- अनिच्छाम् = इच्छा न होने का भाव / अनिच्छा को (द्वितीया विभक्ति)
- नाटयतः = नाटक करते हैं / अभिनय करते हैं (लट् लकार, द्विवचन)
- राजन्! = हे राजा! (संबोधन)
- अलम् = बस कीजिए / मत कीजिए (निषेधार्थक अव्यय, इसके योग में तृतीया विभक्ति होती है)
- अतिदाक्षिण्येन (अति + दाक्षिण्येन) = अत्यधिक उदारता या कुशलता/कृपा से (तृतीया विभक्ति)
- रामः = श्रीराम
- अलम् = बस करो / मत करो (निषेध के अर्थ में)
- अतिशालीनतया (अति + शालीनतया) = अत्यधिक शालीनता या विनम्रता/संकोच से (तृतीया विभक्ति)
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद)
- अलमतिदाक्षिण्येन = अलम् + अति + दाक्षिण्येन (संयोग)
- अलमतिशालीनतया = अलम् + अति + शालीनतया (संयोग)
भवति शिशुजनो वयोऽनुरोधाद्
गुणमहतामपि लालनीय एव।
व्रजति हिमकरोऽपि बालभावात्
पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वम्॥
अन्वय: – गुणमहताम् अपि वयोऽनुरोधाद् शिशुजनो लालनीय एव भवति। बालभावात् हिमकर: अपि पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वम् व्रजति॥
सरलार्थ – गुणी महान लोगों के लिए भी छोटी उम्र के वजह से शिशुजन प्यारे होते हैं। बालभाव से ही ‘चन्द्रमा’ भी शिवजी के मस्तक पर केतकी के फूलों से निर्मित आभूषणों की भाँति सुशोभित होता है।
English Translation: Even for virtuous great people, babies are dear because of their young age. From childhood, the moon is also adorned on the head of Shiva like the ornaments made of Ketki flowers.
Word Meaning:–
- भवति = होता है (लट् लकार, एकवचन)
- शिशुजनः = बालक / छोटा बच्चा
- वयोऽनुरोधात् (वयः + अनुरोधात्) = छोटी आयु के कारण (पंचमी विभक्ति)
- गुणमहताम् = अत्यधिक गुणवान लोगों के लिए (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- अपि = भी (अव्यय)
- लालनीयः = दुलार या स्नेह करने योग्य (लल् + अनीयर् प्रत्यय)
- एव = ही (अव्यय)
- व्रजति = प्राप्त होता है / जाता है (लट् लकार, एकवचन)
- हिमकरः = चंद्रमा (शीतल किरणें करने वाला)
- बालभावात् = बाल्यभाव (छोटे होने) के कारण (पंचमी विभक्ति)
- पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वम् = भगवान शिव (पशुपति) के मस्तक पर केतकी के फूल की पंखुड़ियों के समान आभूषण (जूड़ा) बनने के भाव को
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद और समास)
- वयोऽनुरोधाद् = वयः + अनुरोधात् (उत्व विसर्ग संधि व जश्त्व व्यंजन संधि)
- गुणमहतामपि = गुणमहताम् + अपि (संयोग)
- हिमकरोऽपि = हिमकरः + अपि (उत्व विसर्ग संधि)
- पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वम् = पशुपतेः मस्तकस्य केतकस्य छदः, तस्य भावः (षष्ठी तत्पुरुष समास एवं ‘त्व’ प्रत्यय)
राम: – एष भवतोः सौन्दर्यावलोकजनितेन कौतूहलेन पृच्छामि-क्षत्रियकुल-
पितामहयोः सूर्यचन्द्रयोः को वा भवतोर्वंशस्य कर्त्ता?
लवः – भगवन् सहस्रदीधितिः।
राम: – कथमस्मत्समानाभिजनौ संवृत्तौ?
विदूषक: – किं द्वयोरप्येकमेव प्रतिवचनम्?
लवः – भ्रातरावावां सोदर्यौ।
Hindi Translation:
राम – आपके यह सौन्दर्य को देखने से उत्पन्न जिज्ञासा से पूछता हूँ – क्षत्रियकुल- पितामह सूर्य या चन्द्र, आपके वंश के निष्पादक कौन है?
लव – भगवान सूर्य।
राम – तुम दोनों किस तरह हमारे समान कुल में उत्पन्न हो गए?
विदूषक – क्या दोनों का उत्तर एक ही है?
लव – हम दोनों सगे भाई हैं।
English Translation:
Ram – I ask out of curiosity arising out of seeing this beauty of yours – ‘Kshatriyakul- Pitamah – Sun or Moon”, who is the executor of your dynasty?
Lav – Lord Sun.
Ram – How did we get born in the same clan?
Clown – Is the answer to both the same?
Lav – We are both real brothers.
Word Meaning:–
- एषः = यह (मैं राम)
- भवतोः = आप दोनों के (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- सौन्दर्यावलोकजनितेन = सौंदर्य को देखने से उत्पन्न हुए (तृतीया विभक्ति)
- कौतूहलेन = कौतूहल या जिज्ञासा से (तृतीया विभक्ति)
- पृच्छामि = पूछता हूँ (लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन)
- क्षत्रियकुल-पितामहयोः = क्षत्रिय वंश के दादा (आदि पुरुषों) में से (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- सूर्यचन्द्रयोः = सूर्य और चंद्रमा में से (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- कः = कौन
- वा = अथवा / या (अव्यय)
- वंशस्य = वंश का / कुल का (षष्ठी विभक्ति)
- कर्ता = जनक / प्रवर्तक / उत्पन्न करने वाला
- भगवन् = भगवान (संबोधन)
- सहस्रदीधितिः = हजारों किरणों वाले अर्थात् सूर्यदेव (सहस्र = हजार, दीधिति = किरण)
- कथम् = कैसे / किस प्रकार (अव्यय)
- अस्मत्समानाभिजनौ = हमारे समान कुल (वंश) वाले (द्विवचन)
- संवृत्तौ = हो गए हैं (द्विवचन)
- किम् = क्या
- द्वयोः = दोनों का (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- अपि = भी (अव्यय)
- एकम् = एक
- एव = ही (अव्यय)
- प्रतिवचनम् = उत्तर / जवाब
- भ्रातरौ = दो भाई (द्विवचन)
- आवाम् = हम दोनों (अस्मद् शब्द, प्रथमा विभक्ति, द्विवचन)
- सोदर्यौ = सगे (एक ही माता के गर्भ से उत्पन्न हुए) (द्विवचन)
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद)
- सौन्दर्यावलोकजनितेन = सौन्दर्य + अवलोक + जनितेन (दीर्घ संधि)
- भवतोर्वंशस्य = भवतोः + वंशस्य (रेफ विसर्ग संधि)
- कथमस्मत्समानाभिजनौ = कथम् + अस्मत् + समान + अभिजनौ (दीर्घ संधि)
- द्वयोरप्येकमेव = द्वयोः + अपि + एकम् + एव (रेफ विसर्ग संधि व यण् संधि)
- भ्रातरावावाम् = भ्रातरौ + आवाम् (अयादि संधि)
राम: – समरूपः शरीरसन्निवेशः। वयसस्तु न किञ्चिदन्तरम् । लवः – आवां यमलौ।
राम: – सम्प्रति युज्यते। किं नामधेयम्?
लवः – आर्यस्य वन्दनायां लव इत्यात्मानं श्रावयामि (कुशं निर्दिश्य) आर्योऽपि
गुरुचरणवन्दनायाम् ………………..
कुश: – अहमपि कुश इत्यात्मानं श्रावयामि ।
राम: – अहो! उदात्तरम्यः समुदाचारः। किं नामधेयो भवतोर्गुरुः?
Hindi Translation:
राम – शरीर की बनावट भी एक जैसी है। आयु का तो कुछ अंतर नहीं है।
लव – हम दोनों जुड़वाँ हैं।
राम – अब सही है। क्या नाम है (तुमलोगों का)?
लव – आर्य की वन्दना में ‘लव’ ऐसा खुद को सुनाता हूँ (कुश को निर्देश करके) आर्य भी गुरुचरण वन्दना में ……………..
कुश – मैं भी “कुश” इस नाम से अपने आप को सुनाता हूँ।
राम – अहो! बहुत हर्षजनक शिष्टाचार। क्या नाम है आपके गुरु का?
English Translation:
Ram – The body structure is also the same. There is no difference of age.
Lav – We are twins.
Ram – Now that’s right. What’s the name (of you guys)?
Lav – In Arya’s Vandana ‘Lav’ I tell myself like this (by instructing Kush) Arya also in Gurucharan Vandana ………..
Kush – I also call myself “Kush” by this name.
Ram – Hey! Very nice manners. What is your teacher’s name?
Word Meaning:–
- समरूपः = एक समान / एक जैसा
- शरीरसन्निवेशः = शरीर की बनावट (आकृति)
- वयसः = आयु (उम्र) का (षष्ठी विभक्ति)
- तु = तो / भी (अव्यय)
- न = नहीं
- किञ्चित् = कुछ भी / थोड़ा भी
- अन्तरम् = भेद / अंतर
- आवाम् = हम दोनों (अस्मद् शब्द, प्रथमा विभक्ति, द्विवचन)
- यमलौ = जुड़वाँ (एक साथ उत्पन्न हुए दो भाई) (द्विवचन)
- सम्प्रति = अब / इस समय (अव्यय)
- युज्यते = ठीक है / उचित है / जुड़ता है
- किम् = क्या
- नामधेयम् = नाम
- आर्यस्य = आर्य (श्रेष्ठ/आप) की (षष्ठी विभक्ति)
- वन्दनायाम् = वंदना या प्रणाम करने में (सप्तमी विभक्ति)
- लवः = लव (नाम)
- इति = ऐसा / इस प्रकार (अव्यय)
- आत्मानम् = स्वयं को / अपने आपको (द्वितीया विभक्ति)
- श्रावयामि = सुनाता हूँ / बताता हूँ (लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन)
- कुशं निर्दिश्य = कुश की ओर इशारा (संकेत) करके (ल्यप् प्रत्यय)
- आर्यः = श्रीमान / भाई (कुश के लिए आदरसूचक शब्द)
- अपि = भी (अव्यय)
- गुरुचरणवन्दनायाम् = गुरु (आप) के चरणों की वंदना में (सप्तमी विभक्ति)
- अहम् = मैं
- अपि = भी
- कुशः = कुश (नाम)
- इति = ऐसा / इस प्रकार
- आत्मानम् = स्वयं को
- श्रावयामि = सुनाता हूँ / बताता हूँ
- अहो! = वाह! / आश्चर्य है! (हर्षसूचक अव्यय)
- उदात्तरम्यः = अत्यंत श्रेष्ठ और मनोहर (सुंदर)
- समुदाचारः = शिष्टाचार / व्यवहार
- किम् = क्या
- नामधेयः = नाम वाले
- भवतोः = आप दोनों के (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- गुरुः = गुरु (आचार्य)
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद)
- वयसस्तु = वयसः + तु (सत्व विसर्ग संधि)
- किञ्चिदन्तरम् = किञ्चित् + अन्तरम् (जश्त्व व्यंजन संधि)
- इत्यात्मानम् = इति + आत्मानम् (यण् संधि)
- आर्योऽपि = आर्यः + अपि (उत्व विसर्ग संधि)
- अहमपि = अहम् + अपि (संयोग)
- भवतोर्गुरुः = भवतोः + गुरुः (रेफ विसर्ग संधि)
लवः – ननु भगवान् वाल्मीकिः।
राम: – केन सम्बन्धेन?
लवः – उपनयनोपदेशेन।
राम: – अहमत्र भवतोः जनकं नामतो वेदितुमिच्छामि |
लवः – न हि जानाम्यस्य नामधेयम्। न कश्चिदस्मिन् तपोवने तस्य नाम
व्यवहरति।
रामः – अहो माहात्म्यम्।
कुशः – जनाम्यहं तस्य नामधेयम्।
रामः – कथ्यताम्।
कुशः – निरनुक्रोशो नाम..
रामः – वयस्य, अपूर्वं खलु नामधेयम्।
Hindi Translation:
लव – निश्चित ही भगवान वाल्मीकि।
राम – किस सम्बन्ध के द्वारा?
लव – उपनयन के दीक्षा के द्वारा।
राम – यहाँ मैं आपके पिता का नाम जानना चाहता हूँ |
लव – मैं उनका नाम नहीं जनता हूँ। इस तपोवन में उनका नाम कोई नहीं लेता।
राम – वाह! श्रेष्ठता।
कुश – मैं जनता हूँ उनका नाम।
राम – बोलो।
कुश – ‘बेरहम’ नाम है।
राम – मित्र! निश्चय ही अजीब नाम है।
English Translation:
Lav – Definitely Lord Valmiki.
Ram – By what relation?
Lav :- By the initiation of Upanayana.
Ram – Here I want to know your father’s name.
Lav – I don’t know his name. No one takes his name in this Tapovan (a jungle).
Ram – Wow! Excellence.
Kush – I know his name.
Ram – say.
Kush – The name is ‘merciless’.
Ram – friend! It’s a strange name for sure.
Word Meaning:–
- ननु = निश्चय ही / सचमुच (अव्यय)
- भगवान् = पूज्य / आदरणीय
- वाल्मीकिः = महर्षि वाल्मीकि
- केन = किस (तृतीया विभक्ति)
- सम्बन्धेन = संबंध या रिश्ते से (तृतीया विभक्ति)
- उपनयनोपदेशेन (उपनयन + उपदेशेन) = उपनयन संस्कार (जनेऊ) की दीक्षा या शिक्षा देने के कारण (तृतीया विभक्ति)
- अहम् = मैं
- अत्र = यहाँ / इस विषय में (अव्यय)
- भवतोः = आप दोनों के (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- जनकम् = पिता को (द्वितीया विभक्ति)
- नामतः = नाम से (नाम + तसिल् प्रत्यय)
- वेदितुम् = जानने के लिए (विद् + तुमुन् प्रत्यय)
- इच्छामि = चाहता हूँ (लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन)
- न = नहीं
- हि = निश्चय ही / क्योंकि (अव्यय)
- जानामि = जानता हूँ (लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन)
- अस्य = इनका (षष्ठी विभक्ति)
- नामधेयम् = नाम
- कश्चित् = कोई भी
- अस्मिन् = इस (सप्तमी विभक्ति)
- तपोवने = तपोवन (आश्रम) में (सप्तमी विभक्ति)
- तस्य = उनका (षष्ठी विभक्ति)
- नाम = नाम को
- व्यवहरति = व्यवहार में लाता है / उच्चारण करता है (लट् लकार, एकवचन)
- अहो = वाह! / आश्चर्य है! (विस्मयसूचक अव्यय)
- माहात्म्यम् = महानता / बड़प्पन
- जानामि = जानता हूँ
- अहम् = मैं
- तस्य = उनका
- नामधेयम् = नाम
- कथ्यताम् = कहा जाए / बताओ (कर्मवाच्य, लोट् लकार)
- निरनुक्रोशः = निर्दयी / दया रहित (निः + अनुक्रोशः)
- नाम = नाम (या ‘प्रसिद्ध’ अर्थ में अव्यय)
- वयस्य = हे मित्र (विदूषक के लिए संबोधन)
- अपूर्वम् = अनोखा / विचित्र / जो पहले न सुना गया हो
- खलु = निश्चय ही (अव्यय)
- नामधेयम् = नाम
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद)
- उपनयनोपदेशेन = उपनयन + उपदेशेन (गुण संधि)
- अहमत्र = अहम् + अत्र (संयोग)
- वेदितुमिच्छामि = वेदितुम् + इच्छामि (संयोग)
- जानाम्यस्य = जानामि + अस्य (यण् संधि)
- कश्चिदस्मिन् = कश्चित् + अस्मिन् (जश्त्व व्यंजन संधि)
- जानाम्यहम् = जानामि + अहम् (यण् संधि)
- निरनुक्रोशः = निः + अनुक्रोशः (रेफ विसर्ग संधि)
विदूषकः – (विचिन्त्य) एवं तावत् पृच्छामि । निरनुक्रोश इति क एवं भणति?
कुशः – अम्बा।
विदूषकः – किं कुपिता एवं भणति, उत प्रकृतिस्था?
कुशः – यद्यावयोर्बालभावजनितं किञ्चिदविनयं पश्यति तदा एवम् अधिक्षिपति- निरनुक्रोशस्य पुत्रौ, मा चापलम् इति।
विदूषकः – एतयोर्यदि पितुर्निरनुक्रोश इति नामधेयम् एतयोर्जननी तेनावमानिता
निर्वासिता एतेन वचनेन दारकौ निर्भत्र्सयति।
राम: – (स्वगतम्) धिङ् मामेवंभूतम्। सा तपस्विनी मत्कृतेनापराधेन स्वापत्यमेवं मन्युगर्भैरक्षरैर्निर्भत्र्सयति।
(सवाष्पमवलोकयति)
Hindi Translation:
विदूषक – (सोचकर) ऐसा है तब पूछता हूँ। ‘बेरहम’ ऐसा कौन बोलता है?
कुश – माँ।
विदूषक – क्या क्रोधित (रूप) में ऐसा कहती है या प्राकृतिक रूप से?
कुश – यदि हम दोनों के बाल स्वभाव से कुछ बदतमीजी देखती है तब ऐसा डाँटती है – “बेरहम के पुत्रों, चंचलता मत करो।
विदूषक – यदि इन दोनों के पिता का नाम “बेरहम” है (तो) इन दोनों की माता उसके (पिता के) द्वारा अपमानित होकर घर से निकली गयी होगी इसलिए इस वचन से दोनों पुत्रों को डाटती है।
राम – (अपने मन में) इस तरह मुझे धिक्कार है। वह तपस्विनी मेरे किये गए दुराचार से अपने संतान को ऐसे क्रोध भरी बातों से डाटती है।
आँसू भरे आँखो से देखते हैं।
English Translation:
Clown – It is so, then I ask (thinking). Who speaks like this ‘merciless’?
Kush – Mother.
Clown – Does she say so in angrily or naturally?
Kush – If she sees some misbehavior from the child nature of both of us, then she scolds like this – “Sons of merciless, don’t be fickle.
Clown – If the name of the father of both of these is “merciless” (then) the mother of both of them must have been humiliated by him (father) and left the house, hence scolds both the sons with this promise.
Ram – (in my mind) I am ashamed like this. That ascetic scolds her children with such angry words from my misconduct.
Watching with teary eyes.
Word Meaning:–
- विचिन्त्य = सोचकर / विचार करके (वि + चिन्त् + ल्यप् प्रत्यय)
- एवम् = इस प्रकार / ऐसा (अव्यय)
- तावत् = तो / तब तक (अव्यय)
- पृच्छामि = पूछता हूँ (लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन)
- निरनुक्रोशः = निर्दयी / दया रहित
- इति = ऐसा / इस नाम से
- कः = कौन
- भणति = कहता है (लट् लकार, एकवचन)
- अम्बा = माताजी / माँ
- किम् = क्या
- कुपिता = क्रोधित (गुस्सा) होकर (स्त्रीलिंग)
- एवम् = ऐसा
- भणति = कहती हैं
- उत = अथवा / या (अव्यय)
- प्रकृतिस्था = सामान्य / शांत / स्वाभाविक अवस्था में रहने वाली (स्त्रीलिंग)
- यदि = यदि / अगर (अव्यय)
- आवयोः = हम दोनों के (अस्मद् शब्द, षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- बालभावजनितम् = बचपने से उत्पन्न हुए (द्वितीया विभक्ति)
- किञ्चित् = कुछ / थोड़ा भी
- अविनयम् = अशिष्टता / शरारत को (द्वितीया विभक्ति)
- पश्यति = देखती हैं (लट् लकार, एकवचन)
- तदा = तब (अव्यय)
- अधिक्षिपति = फटकारती हैं / डाँटती हैं / आक्षेप करती हैं
- निरनुक्रोशस्य = निर्दयी के (षष्ठी विभक्ति)
- पुत्रौ = हे दो पुत्रो! (संबोधन, द्विवचन)
- मा = मत करो (निषेधार्थक अव्यय)
- चापलम् = चंचलता / शरारत
- एतयोः = इन दोनों के (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- पितुः = पिता का (षष्ठी विभक्ति)
- नामधेयम् = नाम
- जननी = माता / माँ
- तेन = उनके (पिता के) द्वारा (तृतीया विभक्ति)
- अवमानिता = अपमानित की गई (स्त्रीलिंग)
- निर्वासिता = घर से निकाली गई / निष्कासित की गई (स्त्रीलिंग)
- एतेन = इस (तृतीया विभक्ति)
- वचनेन = वचन या बात से (तृतीया विभक्ति)
- दारकौ = दोनों बालकों (पुत्रों) को (द्वितीया विभक्ति, द्विवचन)
- निर्भर्त्सयति = डाँटती है / फटकारती है
- स्वगतम् = मन ही मन (अपने आप से)
- धिक् = धिक्कार है (इसके योग में द्वितीया विभक्ति होती है)
- माम् = मुझको (द्वितीया विभक्ति)
- एवंभूतम् = ऐसे बने हुए (निर्दयी हुए) को
- सा = वह (सीता)
- तपस्विनी = बेचारी / तप करने वाली
- मत्कृतेन = मेरे द्वारा किए गए (तृतीया विभक्ति)
- अपराधेन = अपराध से / कारण (तृतीया विभक्ति)
- स्वापत्यम् (स्व + अपत्यम्) = अपनी संतान को (द्वितीया विभक्ति)
- मन्युगर्भैः = क्रोध से भरे हुए (तृतीया विभक्ति, बहुवचन)
- अक्षरैः = अक्षरों (कठोर शब्दों) से (तृतीया विभक्ति, बहुवचन)
- निर्भर्त्सयति = डाँटती है / फटकारती है
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद)
- यद्यावयोर्बालभावजनितम् = यदि + आवयोः + बालभावजनितम् (यण् संधि एवं रेफ विसर्ग संधि)
- किञ्चिदविनयम् = किञ्चित् + अविनयम् (जश्त्व व्यंजन संधि)
- एतयोर्यदि = एतयोः + यदि (रेफ विसर्ग संधि)
- पितुर्निरनुक्रोशः = पितुः + निरनुक्रोशः (रेफ विसर्ग संधि)
- तेनावमानिता = तेन + अवमानिता (दीर्घ संधि)
- धिङ् मामेवंभूतम् = धिक् + माम् + एवंभूतम् (अनुनासिक व्यंजन संधि)
- स्वापत्यमेवं = स्व + अपत्यम् + एवम् (दीर्घ संधि)
- मन्युगर्भैरक्षरैर्निर्भर्त्सयति = मन्युगर्भैः + अक्षरैः + निर्भर्त्सयति (रेफ विसर्ग संधि)
राम: – अतिदीर्घः प्रवासोऽयं दारुणश्च। (विदूषकमवलोक्य जनान्तिकम्) कुतूहलेनाविष्टो मातरमनयोर्नामतो वेदितुमिच्छामि । न युक्तं च स्त्रीगतमनुयोक्तुम्, विशेषतस्तपोवने। तत् कोऽत्राभ्युपायः?
विदूषकः – (जनान्तिकम्) अहं पुनः पृच्छामि । (प्रकाशम्) किं नामधेया युवयोर्जननी?
लवः – तस्याः द्वे नामनी।
विदूषकः – कथमिव?
लवः – तपोवनवासिनो देवीति नाम्नाह्वयन्ति, भगवान् वाल्मीकिर्वधूरिति।
Hindi Translation:
राम – यह बहुत लम्बा और कठोर स्थानांतरगमन है। (विदूषक को देखकर ईशारा से) जिज्ञासा वश (मैं) इनकी माता का नाम जानना चाहता हूँ। और स्त्रियों के लिए (वहाँ रहना) उचित नहीं है, विशेषकर तपोवन में। तब यहाँ क्या उपाय है?
विदूषक – (ईशारा से) मैं फिर से पूछता हूँ। (सामने से ) क्या नाम है, तुम दोनों की माता का?
लव – उनके दो नाम हैं।
विदूषक – इस तरह कैसे ?
लव – तपोवन में रहने वाली ‘देवी’ नाम से (सभी) आह्वाहन करते हैं। (तथा) भगवान वाल्मीकि – ‘वधु’।
English Translation:
Ram – This is a very long and harsh transit. (Looking at the clown, by gesture) Out of curiosity I want to know the name of his mother. And it is not appropriate for women to live there, especially in “Tapovan”. Then what is the solution here?
Clown – (with a nod) I ask again. (From the front) What is the name of the mother of both of you?
Lav – He has two names.
Clown – how like this?
Lav – (everyone) is invoked by the name ‘Devi’ who lives in Tapovan. (and) Lord Valmiki – ‘Bride’.
Word Meaning:–
- अतिदीर्घः = अत्यंत लंबा
- प्रवासः = घर से बाहर रहना / वनवास
- अयम् = यह
- दारुणः = कठोर / भयानक / दुखदायी
- च = और (अव्यय)
- विदूषकमवलोक्य = विदूषक की ओर देखकर (ल्यप् प्रत्यय)
- जनान्तिकम् = नाटकीय संकेत: पास खड़े व्यक्ति के कान में (या दूसरों से छिपाकर केवल एक पात्र को सुनाकर) कहना
- कुतूहलेन = जिज्ञासा या कौतूहल से (तृतीया विभक्ति)
- आविष्टः = घिरा हुआ / युक्त / भरा हुआ
- मातरम् = माता को (द्वितीया विभक्ति)
- अनयोः = इन दोनों की (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- नामतः = नाम से (नाम + तसिल् प्रत्यय)
- वेदितुम् = जानने के लिए (विद् + तुमुन् प्रत्यय)
- इच्छामि = चाहता हूँ
- न = नहीं
- युक्तम् = उचित / योग्य
- स्त्रीगतम् = स्त्री से संबंधित बात को (द्वितीया विभक्ति)
- अनुयोक्तुम् = पूछने के लिए (अनु + युज् + तुमुन् प्रत्यय)
- विशेषतः = विशेष रूप से / खासकर
- तपोवने = तपोवन (आश्रम) में (सप्तमी विभक्ति)
- तत् = तो / इसलिए
- कः = क्या / कौन
- अत्र = यहाँ / इस विषय में
- अभ्युपायः = उपाय / तरीका
- अहम् = मैं
- पुनः = फिर से / दोबारा (अव्यय)
- पृच्छामि = पूछता हूँ
- प्रकाशम् = नाटकीय संकेत: सबके सामने प्रकट रूप में (जोर से) बोलना
- किम् = क्या
- नामधेया = नाम वाली (स्त्रीलिंग)
- युवयोः = तुम दोनों की (युष्मद् शब्द, षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- जननी = माता / माँ
- तस्याः = उनके / उसकी (षष्ठी विभक्ति, स्त्रीलिंग)
- द्वे = दो (नपुंसकलिंग, द्विवचन)
- नामनी = नाम (नामन् शब्द, प्रथमा विभक्ति, द्विवचन)
- कथमिव (कथम् + इव) = वह कैसे / किस प्रकार?
- तपोवनवासिनः = तपोवन में निवास करने वाले लोग (बहुवचन)
- देवी = देवी (आदरसूचक नाम)
- इति = इस प्रकार / ऐसा
- नाम्ना = नाम से (तृतीया विभक्ति)
- आह्वयन्ति = बुलाते हैं / पुकारते हैं (लट् लकार, बहुवचन)
- भगवान् = पूज्य / आदरणीय
- वाल्मीकिः = महर्षि वाल्मीकि
- वधूः = बहू / पुत्रवधू
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद)
- प्रवासोऽयम् = प्रवासः + अयम् (उत्व विसर्ग संधि)
- दारुणश्च = दारुणः + च (सत्व व श्चुत्व संधि)
- कुतूहलेनाविष्टः = कुतूहलेन + आविष्टः (दीर्घ संधि)
- मातरमनयोर्नामतः = मातरम् + अनयोः + नामतः (रेफ विसर्ग संधि)
- विशेषतस्तपोवने = विशेषतः + तपोवने (सत्व विसर्ग संधि)
- कोऽत्राभ्युपायः = कः + अत्र + अभि + उपायः (उत्व विसर्ग संधि एवं यण् संधि)
- युवयोर्जननी = युवयोः + जननी (रेफ विसर्ग संधि)
- देवीति = देवी + इति (दीर्घ संधि)
- नाम्नाह्वयन्ति = नाम्ना + आह्वयन्ति (दीर्घ संधि)
- वाल्मीकिर्वधूरिति = वाल्मीकिः + वधूः + इति (रेफ विसर्ग संधि)
रामः – अपि च इतस्तावद् वयस्य! मुहूर्त्तमात्रम्।
विदूषकः – ( उपसृत्य) आज्ञापयतु भवान्।
राम: – अपि कुमारयोरनयोरस्माकं च सर्वथा समरूपः कुटुम्बवृत्तान्तः?
(नेपथ्ये)
इयती वेला सञ्जाता रामायणगानस्य नियोगः किमर्थं न विधीयते?
उभौ- राजन्! उपाध्यायदूतोऽस्मान् त्वरयति।
रामः – मयापि सम्माननीय एव मुनिनियोगः। तथाहि-
Hindi Translation:
राम – और इधर से भी मित्र! कुछ समय के लिए।
विदूषक – (नजदीक जाकर) आप आज्ञा दीजिए।
राम – क्या इन दोनों बालकों का और हमारे परिवार की कहानी पूर्ण रूप से एक जैसी है?
(परोक्ष में/परदे के पीछे)
इतना वक्त हो चला, रामायण-गान का विशेष कार्य/व्यवस्था किसलिए नहीं किया गया?
दोनों – राजन्! गुरु का सन्देशवाहक हमें जल्दी करने के लिए कह रहा है।
राम – मेरे द्वारा भी मुनि का कार्य सचमुच सम्माननीय है। क्योंकि –
English Translation:
Ram – And friends from here too! For some time.
Clown – (going closer) You give orders.
Ram – Is the story of these two boys and that of our family completely similar?
(indirect/behind the scenes)
It has been so long, why was the special work/arrangement not done for the anthem of Ramayana?
Both – king! The messenger of the Guru is telling us to hurry.
Ram – The work of a sage is really honorable even by me. Because –
Word Meaning:–
- अपि च = और भी / इसके अतिरिक्त (अव्यय)
- इतः = इधर / यहाँ (अव्यय)
- तावत् = तो / जरा (अव्यय)
- वयस्य = हे मित्र! (विदूषक के लिए संबोधन)
- मुहूर्त्तमात्रम् = क्षण भर / पल भर के लिए
- उपसृत्य = पास जाकर / समीप पहुँचकर (उप + सृ + ल्यप् प्रत्यय)
- आज्ञापयतु = आज्ञा दीजिए (लोट् लकार, एकवचन)
- भवान् = आप (पुल्लिंग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन)
- अपि = क्या (वाक्य के आरंभ में आने पर प्रश्नवाचक अव्यय)
- कुमारयोः = दोनों बालकों (राजकुमारों) का (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- अनयोः = इन दोनों का (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- अस्माकम् = हमारा (अस्मद् शब्द, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- च = और
- सर्वथा = सब प्रकार से / पूरी तरह से (अव्यय)
- समरूपः = एक समान / एक जैसा
- कुटुम्बवृत्तान्तः = परिवार का समाचार / पारिवारिक कहानी
- नेपथ्ये = पर्दे के पीछे से (मंच के पीछे से)
- इयती = इतनी (स्त्रीलिंग)
- वेला = समय / देर (स्त्रीलिंग)
- सञ्जाता = हो गई है / बीत गई है (स्त्रीलिंग)
- रामायणगानस्य = रामायण के गायन का (षष्ठी विभक्ति)
- नियोगः = कार्य / आदेश / कर्तव्य
- किमर्थम् = किसलिए / क्यों (अव्यय)
- न = नहीं
- विधीयते = किया जा रहा है (कर्मवाच्य, लट् लकार)
- राजन्! = हे राजा! (संबोधन)
- उपाध्यायदूतः = गुरु (आचार्य) का दूत / संदेशवाहक
- अस्मान् = हम दोनों को (अस्मद् शब्द, द्वितीया विभक्ति, बहुवचन)
- त्वरयति = शीघ्रता कराता है / जल्दी करने को कहता है
- मया = मेरे द्वारा (अस्मद् शब्द, तृतीया विभक्ति, एकवचन)
- अपि = भी
- सम्माननीयः = सम्मान करने योग्य (सम् + मान् + अनीयर् प्रत्यय)
- एव = ही (अव्यय)
- मुनिनियोगः = मुनि (महर्षि वाल्मीकि) का आदेश या कार्य
- तथाहि = क्योंकि / जैसा कि (अव्यय)
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद)
- इतस्तावद् = इतः + तावत् (सत्व विसर्ग संधि व जश्त्व व्यंजन संधि)
- कुमारयोरनयोरस्माकम् = कुमारयोः + अनयोः + अस्माकम् (रेफ विसर्ग संधि)
- उपाध्यायदूतोऽस्मान् = उपाध्यायदूतः + अस्मान् (उत्व विसर्ग संधि)
- मयापि = मया + अपि (दीर्घ संधि)
भवन्तौ गायन्तौ कविरपि पुराणो व्रतनिधिर्
गिरां सन्दर्भोऽयं प्रथममवतीर्णो वसुमतीम्।
कथा चेयं श्लाघ्या सरसिरुहनाभस्य नियतं,
पुनाति श्रोतारं रमयति च सोऽयं परिकरः।।
अन्वय: – भवन्तौ गायन्तौ पुराण: व्रतनिधि: कवि: अपि, वसुमतीम् प्रथममवतीर्ण: गिरां सन्दर्भोऽयं सरसिरुहनाभस्य इयं श्लाघ्या कथा, स: च अयं परिकरः नियतं श्रोतारं पुनाति रमयति च।
Hindi Translation: आप दोनों गाने वाले हैं, तप के सागर पुराण मुनि वाल्मीकि कवि भी हैं। धरा पर प्रथम बार अवतरित , संवादशील वाणी का यह सन्दर्भ है। और यह सराहनीय कथा कमलनाभि विष्णु से संबंधित है। वह और यह पारिवारिक जन निश्चित रूप से श्रोताओं को प्रसन्न करने वाला है।
English Translation: Both of you are going to sing, “Sagar Purana Muni Valmiki Kavi of Tapa” is also there. This is the reference to the conversational speech, first descended on the earth. And this admirable story is related to Kamalnabhi Vishnu. He and this family man are sure to delight the listeners.
Word Meaning:–
- भवन्तौ = आप दोनों (लव और कुश) (भवत् शब्द, द्विवचन)
- गायन्तौ = गाने वाले हैं (गै + शतृ प्रत्यय, द्विवचन)
- कविः = कवि / रचनाकार (महर्षि वाल्मीकि)
- अपि = भी (अव्यय)
- पुराणः = प्राचीन / पुरातन
- व्रतनिधिः = तपस्या के भंडार / महान तपस्वी
- गिराम् = वाणी की / शब्दों की (गिर् शब्द, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- सन्दर्भः = रचना / काव्य (रामायण)
- अयम् = यह
- प्रथमम् = पहली बार (अव्यय)
- अवतीर्णः = उतरा हुआ / अवतरित हुआ (अव + तॄ + क्त प्रत्यय)
- वसुमतीम् = धरती पर / पृथ्वी पर (द्वितीया विभक्ति)
- कथा = कहानी / वृत्तांत
- च = और (अव्यय)
- इयम् = यह (स्त्रीलिंग)
- श्लाघ्या = प्रशंसनीय / प्रशंसा के योग्य (स्त्रीलिंग)
- सरसिरुहनाभस्य = कमलनाभ भगवान विष्णु (या उनके अवतार श्रीराम) की (षष्ठी विभक्ति)
- नियतम् = निश्चय ही / अवश्य (अव्यय)
- पुनाति = पवित्र करता है (पू धातु, लट् लकार, एकवचन)
- श्रोतारम् = सुनने वाले को (द्वितीया विभक्ति)
- रमयति = आनंदित करता है / प्रसन्न करता है
- सः = वह
- परिकरः = संयोग / समूह / सामग्री
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद और समास)
- कविरपि = कविः + अपि (रेफ विसर्ग संधि)
- पुराणो व्रतनिधिर् = पुराणः + व्रतनिधिः (उत्व विसर्ग संधि व रेफ विसर्ग संधि)
- सन्दर्भोऽयम् = सन्दर्भः + अयम् (उत्व विसर्ग संधि)
- प्रथममवतीर्णः = प्रथमम् + अवतीर्णः (संयोग)
- चेयम् = च + इयम् (गुण संधि)
- सोऽयम् = सः + अयम् (उत्व विसर्ग संधि)
- सरसिरुहनाभः = सरसिरुहं नाभौ यस्य सः (बहुव्रीहि समास – भगवान विष्णु)
वयस्य! अपुर्वोऽयं मानवानां सरस्वत्यवतारः, तदहं सुहृज्जनसाधारणं श्रोतुमिच्छामि। सन्निधीयन्तां सभासदः, प्रेष्यतामस्मदन्तिकं सौमित्रिः, अहमप्येतयोश्चिरासनपरिखेदं विहरणं कृत्वा अपनयामि।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
Hindi Translation:
मित्र! मानवों का यह ‘सरस्वती’ अवतार असाधारण है। तब मैं दोस्तों को और लोगों को सुनाना चाहता हूँ। नजदीक आओ, सभासदों। लक्ष्मण को हमारे पास भेज दो। मैं भी इन दोनों के लम्बे वक्त के दुःख को दूर करके लाता हूँ।
(इस तरह सभी निकलते हैं)
English Translation:
Friend! This ‘Saraswati’ incarnation of human beings is extraordinary. Then I want to tell friends and people. Come closer, members. Send Lakshmana to us. I also bring away the long time sorrow of both of them.
(that’s how everyone turns out)
Word Meaning:–
- वयस्य! = हे मित्र! (विदूषक के लिए संबोधन)
- अपूर्वः = अनोखा / अद्भुत / जो पहले कभी न हुआ हो
- अयम् = यह
- मानवानाम् = मनुष्यों का / मनुष्यों के लिए (षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
- सरस्वत्यवतारः (सरस्वती + अवतारः) = वाणी की देवी सरस्वती का अवतार
- तत् = इसलिए / तो (अव्यय)
- अहम् = मैं
- सुहृज्जनसाधारणम् = मित्रों और सामान्य लोगों के साथ मिलकर
- श्रोतुम् = सुनने के लिए (श्रु + तुमुन् प्रत्यय)
- इच्छामि = चाहता हूँ (लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन)
- सन्निधीयन्ताम् = पास बुलाए जाएं / एकत्र किए जाएं (कर्मवाच्य, लोट् लकार, बहुवचन)
- सभासदः = सभा के सदस्य / दरबारी लोग (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
- प्रेष्यताम् = भेजा जाए (कर्मवाच्य, लोट् लकार, एकवचन)
- अस्मदन्तिकम् (अस्मत् + अन्तिकम्) = हमारे पास / समीप
- सौमित्रिः = सुमित्रा के पुत्र अर्थात् लक्ष्मण
- अपि = भी (अव्यय)
- एतयोः = इन दोनों (लव और कुश) की (षष्ठी विभक्ति, द्विवचन)
- चिरासनपरिखेदम् = लंबे समय तक एक आसन पर बैठने से उत्पन्न थकान को (द्वितीया विभक्ति)
- विहरणम् = घूमना / टहलना / विहार करना
- कृत्वा = करके (कृ + क्त्वा प्रत्यय)
- अपनयामि = दूर करता हूँ / हटाता हूँ (अप + नी, लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन)
- इति = ऐसा / इस प्रकार (अव्यय)
- निष्क्रान्ताः = निकल गए (निः + क्रम् + क्त प्रत्यय, बहुवचन)
- सर्वे = सभी लोग (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन)
मुख्य व्याकरण (संधि-विच्छेद और समास)
- अपूर्वोऽयम् = अपूर्वः + अयम् (उत्व विसर्ग संधि)
- सरस्वत्यवतारः = सरस्वती + अवतारः (यण् संधि)
- तदहम् = तत् + अहम् (जश्त्व व्यंजन संधि)
- सुहृज्जनसाधारणम् = सुहृत् + जनसाधारणम् (श्चुत्व व्यंजन संधि)
- श्रोतुमिच्छामि = श्रोतुम् + इच्छामि (संयोग)
- प्रेष्यतामस्मदन्तिकम् = प्रेष्यताम् + अस्मत् + अन्तिकम् (जश्त्व व्यंजन संधि)
- अहमप्येतयोश्चिरासनपरिखेदम् = अहम् + अपि + एतयोः + चिरासनपरिखेदम् (यण् संधि एवं सत्व-श्चुत्व विसर्ग संधि)
- सौमित्रिः = सुमित्रायाः अपत्यं पुमान् (सुमित्रा + इञ् प्रत्यय)
👍👍👍
Awesome 👍 website 💯
This website is very awesome. I’ve done my homework without any problem
Very nice translation…. Thank you so much
WOW! really helpful, thanks
Thanks a lot..it means a lot..
thanks for translation
your whole website is awesome
few err*rs but nicely done….thanks
done well few translation errors but np this helped me
Let me know what are those errors so that I can rectify them and make this website clean.